Οι αραβο-τουρκικές σχέσεις σε τηλεοπτικές σειρές

του Moustapha Bassiouni (Ινστ. Πολιτ. Επιστημών, Lyon, France): Η τηλεοπτική υπερ-παραγωγή "Βασίλεια της Φωτιάς" είναι μια κριτική στο ρόλο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Αραβικό και το Μουσουλμανικό κόσμο.

Η υπερ-παραγωγή της Emirati TV που έκανε πρεμιέρα το φθινόπωρο του 2019, τα "Mamalik al-nar" είναι μια κριτική του ρόλου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον αραβικό και τo μουσουλμανικό κόσμο. Σε αντίθεση με τις απλουστευτικές αφηγήσεις μιας δημοφιλούς τουρκικής σειράς, αυτό το σήριαλ ιστορίας έχει σημαδευτεί από την επιδείνωση των αραβο-τουρκικών σχέσεων και συμβαδίζει με τις διαμάχες για soft power στη Μέση Ανατολή.

Οι τουρκικές και αραβικές τηλεοπτικές σειρές στρέφονται δυναμικά η μια κόντρα στην άλλη για να πουν με τον δικό τους τρόπο την ιστορία των λαών και των πολιτικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Εκφράζοντας έναν υπερβολικό πατριωτισμό, βγάζουν λαμπερές ιστορίες για την ιστορία του έθνους "μας", υποτιμώνατας την αντίληψη των άλλων. Η νέα υπερπαραγωγή του Emirati, Mamalik al-nar (Kingdoms of Fire) που παίζει στα παναραβικά κανάλια της σαουδικής MBC, απεικονίζει τη λογική του πολιτικού ανταγωνισμού μέσω ΜΜΕ εμπλέκοντας την αραβο-μουσουλμανική ανατολή (Machrek). Μέσω αυτής της σειράς με γκαρνταρόμπα εποχής, κουστούμια-ενδυμασίες, μπορούμε να διαβάσουμε την πολύ σοβαρή κρίση που προέκυψε μεταξύ της Τουρκίας του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και των αραβικών χωρών.

Ένα σημαντικό σημάδι πολιτικής ταυτότητας

Τα ιστορικά θέματα χρησιμεύουν ως βάσεις αφήγησης για υπερπαραγωγές τηλεόρασης τόσο στην Τουρκία όσο και στις αραβικές χώρες, σειρές που χρηματοδοτούνται από μεγάλους ομίλους media με κρατική στήριξη. Τα πολιτικά τους μηνύματα καθιστούν αυτές τις σειρές μέρος των εκστρατειών προπαγάνδας των καθεστώτων που ανταγωνίζονται με τους περιφερειακούς τους αντιπάλους. Είναι βοηθητικά εργαλεία στην υπηρεσία των κυβερνήσεων ευγνώμονων για τη μαζικοποίηση μιας εκδοχής της ιστορίας, συμβατής με τα ύστατα κρατικά συμφέροντα.

Η σειρά "Η ανάσταση: Ερτογρουλ (Diriliş: Ertuğrul), που επαινέθηκε από τον Τούρκο πρόεδρο και πήρε φήμη, κέρδισε το βραβείο καλύτερου σκηνοθέτη μεταξύ των βραβείων Χρυσής Πεταλούδας το 2018. Τα 150 επεισόδια που γράφτηκαν από τον Mehmet Bozdag και σκηνοθέτησε ο Metin Gülnay, αφηγούνται την άνοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κόντρα σε ένα περιβάλλον φυλετικές συγκρούσεων και τοπικώνκαι ξένων συνωμοσιών. Η τουρκική υπερ-παραγωγή πλέκει το εγκώμιο ιδιαίτερα της κληρονομιάς της δυναστείας που ίδρυσε τη χώρα. Η σειρά έπαιξε γι πέντε σεζόν, μεταξύ 10 Δεκεμβρίου 2014 και 29 Μαΐου 2019, και ήταν εντυπωσιακά  επιτυχημένη στην Τουρκία, αλλά και σε αραβόφωνο ακροατήρια.

Η σειρά σχολιάστηκε ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα. Πολλοί νέοι κοινοποίησαν το πορτρέτο του Ερτογρουλ στα προφίλ τους στο Facebook ενώ ο τραγικός θάνατος του χαρακτήρα του Bamsi Alp προκάλεσε πολύ θλίψη σε αραβόφωνους θεατές όπως στον κουβεϊτιανό στην Jahra που έγραψε σε μια τεράστια πινακίδα:

"Συλληπητήρια από το σόι Καγιά (clan), ας αναπαύετεαι εν ειρήνη η ψυχή του Bamsi ... καμιά συμφιλίωση, κανένα συμβιβασμό ω Ertugul, χωρίς συμφιλίωση ... Και το ορκίζομαι, Bamsi, σεις είστε ο αγαπητός του που έφυγε" (Al-Azab, 15 Μαρτίου 2017).

Ελεγεία για την ενότητα των μουσουλμάνων

Εκτός από τη δημοφιλία του Engin Düzytan που έπαιξε το ρόλο του Ertugul, η προώθηση της αραβικής ταυτότητας στη σειρά και η μετάδοση της σειράς σε διαφορετικές εκδοχές (όπως στην κλασσική αραβική γλώσσα, στο διαδίκτυο, κλπ.) εξηγούν την ενθουσιώδη υποδοχή. [...]

Οι πολιτικές αρχές αραβικών χωρών καθυστέρησαν να εκφράσουν ανησυχία για τον αντίκτυπο των Τουρκικών σειρών που ντουμπλαρίστηκαν στα αραβικά και προεσελκύουν, λόγω της θεματικής τους ποικιλίας, ένα ευρύ φάσμα γούστων και προτιμήσεων. Από τότε που άρχισαν να πλημμυρίζουν τις τηλεοπτικές συχνότητες το 2007, η αραβική μανία για ρομαντικές μυθοπλασίες έγινε κοινωνικό φαινόμενο. Για παράδειγμα, ο Kivanç Tatlitug, που ονομάζεται "Brad Pitt" της Ανατολής στον τουρκικό Τύπο, παίζει τον ρόλο του "Muhannad" στη σειρά Noor που έχει τρομερή επιτυχία μεταξύ αράβων τηλεθεατών. Το δραματικό αυτό είδος μαζικοποίησε μοντέλα του «μοντέρνου» σε όλη την Τουρκία όσον αφορά τον τρόπο ζωής και τις σχέσεις των δύο φύλων, εξ ου η τεράστια απήχησή του στις συντηρητικές αραβικές κοινωνίες, ειδικά σε αυτές κάτω από τις μοναρχίες του Κόλπου.

Η αραβική απάντηση στον Ερτογρουλ

Η αντεπίθεση των αραβικών κυβερνήσεων διεξήχθη σε παν-αραβική αναμετάδοση, ένα πεδίο στο οποίο οι επενδύσεις σαουδικώνν κεφαλαίων είναι ιδιαίτερα σημαντικές από τη δεκαετία του 1990. Ξεκίνησε όμως ως μια κλασική μορφή λογοκρισίας. Τον Σεπτέμβριο του 2014, η Αίγυπτος αποφάσισε να απαγορεύσει όλες τις τουρκικές σειρές, ως απάντηση στην υποστήριξη Ερντογάν προς τον ισλαμιστή πρόεδρο Μορσί που είχε ανατρέψει ο στρατός τον Ιούλιο του 2013, καθώς και για τις διαπρύσιες επιθέσεις του στον επικεφαλής του στρατού Abd al-Fattah al-Sissi. Η Σαουδική Αραβία ακολούθησε το παράδειγμα τον Μάρτιο του 2018: τα κανάλια του Middle East Broadcasting Center σταμάτησαν να παίζουν Τουρκικές σειρές. Αυτή η ομάδα αποτελεί τη βάση της σαουδικής αυτοκρατορίας μέσων ενημέρωσης, της οποίας κύριος μέτοχος είναι ο επιχειρηματίας Walid Bin Ibrahim al-Ibrahim, γαμπρός του πρώην ηγεμόνα Fahd Bin Abd al-Aziz, και της οποίας ο επικεφαλής είναι από τον Δεκέμβριο του 2017 ο πρίγκηπας Badr Bin Farhan al- Saoud, σήμερα Υπουργός Πολιτισμού. [...]

Γυρισμένα στην Τυνησία με ένα cast από εξαιρετικούς αραβικούς ηθοποιούς, τα "Βασίλεια της Φωτιάς" προβλήθηκαν από τις 17 Νοεμβρίου έως τις 9 Δεκεμβρίου στα κανάλια του MBC Misr, MBC1 και MBC MASR 2. Αφηγείται την ιστορία του τελευταίου μαμελούκου σουλτάνου στην Αίγυπτο, του Al-Ashraf Tuman Bay και την ηρωική του στάση έναντι του οθωμανού σουλτάνου Σελίμ του Α '. Η ενατατική διαφημιστική εκστρατεία που συνόδευσε τη σειρά λέει πολλά για τις προθέσεις του καλλιτεχνικού team και των πολιτικών της υποστηρικτών.

Οι τίτλοι τέλους/ αρχής της Genıomedia Studios περιλαμβάνουν την ακόλουθη δήλωση ή ισχυρισμό: "Ένας αιμοδιψής νόμος που κυβέρνησε μια αυτοκρατορία έγινε ανάθεμα που τη συνοδεύει [την Οθωμανική αυτοκρατορία]". Το διαφημιστικό τραίηλερ κλείνει με την ενθουσιώδη φωνή του αιγύπτιου star Khalid al-Nabawi στο ρόλο του Tuman Bay - μετά την ήττα του στη μάχη της Rdaniya, αιχμαλώτισε και εκτελέστηκε διά της αγχόνης το 1517 από τους Οθωμανούς -: "Λαέ της Αιγύπτου, η αντίστασή σου είναι μια νίκη! "

Αντίσταση στην κατοχή από έναν ωμά βίαιο ξένο στρατό

Ενώ δεκατέσσερα επεισόδια της σειράς έχουν να κάνουν με την πτώση των Μαμελούκων, η έμφαση, με επιλογή των σκηνών, και οι διάλογοι δίνουν έμφαση στο θέμα της κατοχής της Αιγύπτου από έναν brutal ξένο στρατό. [...]

Ένας από τους screenwritters της σειράς αναφέρθηκε σε μια «οθωμανική ιστορία γεμάτη ιστορικά εγκλήματα» και επέκρινε τις «τουρκικές σειρές που δίνουν έμφαση στα καλά της της οθωμανικής διοίκησης». Ο παραγωγός της από τα Εμιράτα εξέφρασε ανοιχτά την εχθρότητα των αραβικών κυβερνώντων προς την Τουρκία. Στο σχόλιό του, ο Γιάσερ Χάρεμπ κατέστησε σαφή τα κίνητρα πίσω από μια τέτοια τηλεοπτική παραγωγή μεγάλης κλίμακας:

Η αντίδραση της Άγκυρας δεν άργησε να έρθει. Σε ενα άρθρο γνώμης της 28/11/2019 στη Yeni Şafak [ΣτΜ: διαθέσιμο σε αγγλική έκδοση], ο σύμβουλος του Τούρκου Προέδρου, Yasın Aktav, ξεδίπλωσε τη ρητορική περί μνήμης της Τουρκίας τραγουδώντας ελεγείες για το Οθωμανικό σουλτανάτο ως προστάτη των αραβικών λαών:

Ο "οθωμανισμός" Ερντογαν κατά των αραβικών εθνικών συμφερόντων

Η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας αποτελεί σημαντική στρατηγική πρόκληση και πρόκληση για την ασφάλεια για τις αραβικές κυβερνήσεις, οι οποίες, σύμφωνα με ορισμένα τοπικά μέσα ενημέρωσης, κατηγορούν την Τουρκία για επεκτατικές ή και αποικιοκρατικές φιλοδοξίες. [...]

Η ανάμιξη της Τουρκίας σε αραβικές υποθέσεις αποτελεί πηγή αυξανόμενων εντάσεων, κυρίως με την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία, σε πολλά περιφερειακά ζητήματα: τον πόλεμο στη Συρία, τον αποκλεισμό του Κατάρ, όπου εδρεύουν τουρκικά στρατεύματα μετά από τη συμφωνία συνεργασίας Τουρκίας-Κατάρ το 2014, για να μην αναφερθώ στην αδιάκοπη υποστήριξη του Ερνοτγαν στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Πρόσφατες εξελίξεις στη χαοτική κατάσταση στη Λιβύη ενέτειναν περισσότερο το κλίμα εχθρότητας στην λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου, όπου ο ανταγωνισμός για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων φυσικού αερίου συμβαδίζει με τον ανταγωνισμό για το ποιός θα έχει το πάνω χέρι σε όλη τη Μέση Ανατολή.

Τα μνημόνια κατανόησης που υπεγράφησαν στις 17 Νοεμβρίου 2019 μεταξύ του προέδρου Ερντογαν και του επικεφαλής της κυβέρνησης εθνικής ομόνοιας της Λιβύης, Σάρατζ, αφορούν στη στρατιωτική συνεργασία και την συνεργασία για την ασφάλεια μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης καθώς και στην οριοθέτηση των ζωνών θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Οι δύο αυτές συμφωνίες, που αμφισβητούνται από τον αιγύπτιο γείτονά και τον σύμμαχό του στον Κόλπο, ενισχύουν τη θέση της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή εις βάρος των αραβικών εθνικών συμφερόντων. Η ανάπτυξη τουρκικών στρατευμάτων στο έδαφος της Λιβύης, που εγκρίθηκε στις 2 Ιανουαρίου από το κοινοβούλιο στην Άγκυρα, θα έχει μια επιρροή αλλαγής παιχνιδιού σε αυτό το τμήμα του αραβικού και μουσουλμανικού κόσμου που μπορεί να οδηγήσει σε ανοιχτή περιφερειακή σύγκρουση. Περιλαμβάνει μια εφαρμογή του «οθωμανισμού» του Τούρκου Προέδρου, η οποία μαρτυρά τις Ισλαμο-εθνικιστικές φιλοδοξίες του. [...]

Γιορτάζοντας τη μνήμη του Βαρβαρόσα

[...] Σε τηλεφωνική επικοινωνία, στις 2 Ιανουαρίου, με το στρατό που εδρεύει στην περιφέρεια Χακκάρι [ΣτΜ: στο νοτιονατολικό άκρο της τουρκικής επικράτειας], ο Ερντογάν δήλωσε ότι είναι αποφασισμένος να ενισχύσει την παρουσία της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Εμπνεόμενος από τις ναυτικές κατακτήσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Ερντογάν αποτίει φόρο τιμής στον Χαϊρεντιν πασα, διάσημο ναύαρχο και ηγεμόνα της Αλγερίας τον 16ο αιώνα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Σουλεϊμάν του μεγαλοπρεπούς. [...]

Τα "Βασίλεια της Φωτιάς" (Mamalik al-nar) κι το "Ερτογρουλ" (Ertuğrul) αποτελούν παραδείγματα της αντιπαράθεσης μεταξύ δύο «ιστοριών» της Μέσης Ανατολής. Εκτός από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα εκπαιδευτικά συστήματα προωθούν αραβικές πολιτικές που επικρίνουν όλο και περισσότερο την Τουρκική παρέμβαση τόσο στον ανατολικό αραβο-μουσουλμανικό κόσμο (Mashrek) όσο και στο Μαγκρέμπ και παίρνουν θέση στη διακρατική σύγκρουση. Ένα σημάδι είναι κι η απόφαση της Σαουδικής Κυβέρνησης στις 22 Αυγούστου 2019 να αναθεωρήσει τα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν θεωρείται πλέον ως Μουσουλμανικό Χαλιφάτο. Πλεόν παρουσιάζεται στους μαθητές ως κράτος εισβολέας (κατοχής) στην αραβική χερσόνησο γενικά και ειδικά στα εδάφη που θα γίνοταν βασίλειο της δυναστείας των al-Saud. Μετά από την επιτυχία αυτών των τηλεοπτικών σειρών, αυτό αποτελεί ένα πρόσθετο σημάδι των περιφερειακών περιπλοκών της Σαουδο-Τουρκικής κρίσης.