H Τουρκία στις προθήκες των βιβλιοπωλείων

του Θανάση Βασιλείου: Από τις αρχές του '90 άρχισε στην Ελλάδα μια προσπάθεια να γνωρίσουμε καλύτερα το γείτονά μας και τον εαυτό μας

Ηδη, από τις αρχές του '90 άρχισε στην Ελλάδα μια προσπάθεια να γνωρίσουμε καλύτερα το γείτονά μας και τον εαυτό μας. Και προς αυτήν την κατεύθυνση κινήθηκε η εκδοτική παραγωγή, η οποία εντάθηκε ιδιαίτερα μετά το Ελσίνκι 1999, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας. Πολλά τα ερωτήματα, οι αιτιάσεις και μεγάλος ο δημόσιος διάλογος γύρω από την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας. Δεν είναι μόνον η Τουρκία που στέλνει τα πιο αντιφατικά μηνύματα, αλλά και η Ε.Ε. ως οντότητα, οι ΗΠΑ και τα επιμέρους ευρωπαϊκά κράτη-μέλη. Το αδιέξοδο της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας, όπως όλα τα αδιέξοδα της Ιστορίας, υπήρξε απότοκο στενότητας πνεύματος και ακρωτηριασμένης σκέψης των μετεχόντων, αλλά και αποκλίσεων σκοπών και μέσων σε πολλά επίπεδα: της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, της πολιτικής, των πολιτισμών, της οικονομίας, της εξωτερικής πολιτικής και της διπλωματίας, των διατλαντικών σχέσεων κ.λπ.

Στην εκδοτική παραγωγή καταγράφτηκαν όλες οι απόψεις: των ευρωσκεπτικιστών, των οπαδών του «πολέμου των πολιτισμών», της Realpolitik, ακόμα και εκείνες των εθνικιστών αλλά και των «λύκων» της αγοράς; Ο καθένας έχει τη θέση του. Αλλά όλοι τους φέρονται σαν γριές χελώνες που φυλάνε τα καβούκια τους. Ελάχιστοι θα υποστήριζαν ότι ακόμη και οι Λόγοι περί ελευθερίας, δικαιωμάτων και οι αλτρουισμοί -στους οποίους όλοι ομνύουμε- δεν υποκρύπτουν νωθρότητες, ιδιοτέλειες και εθνικούς εγωισμού. Όλα συζητούνται! Και αλίμονο, αν όχι. Το ζήτημα είναι πόσο καλά γνωρίζουμε τον εαυτό μας και πόσο τον «άλλον».

Στα βιβλία υπάρχουν όλα τα κομμάτια του παζλ «Η Τουρκία στην Ευρώπη». Αρκετά κρίθηκαν, και θα κριθούν στο μέλλον, από το τι «ξέρουμε» εμείς για την Τουρκία, από το τι «ξέρει» η Τουρκία για μας και από το τι «ξέρουν» οι άλλοι για μας και την Τουρκία. Η Ιστορία, καλώς ή κακώς, έχει πάρει το δρόμο της και η Ε.Ε. θα τοποθετηθεί «υπηρεσιακά» πάνω στην κλίμακα ενός «υπέρ» ή ενός «κατά», ή κάποιας άλλης «ενδιάμεσης» λύσης. Ενεκα της σημασίας του θέματος, επιχειρώντας μια γενική αποτίμηση, ας δούμε τι διαβάσαμε στην Ελλάδα για την Τουρκία. Ο κατάλογος δεν είναι εξαντλητικός. Δεν θα μπορούσε να είναι (δεν περιλάβαμε το Κυπριακό). Περιορίζεται σε θέματα ιστοριογραφίας, πολιτικής, διμερών και διεθνών σχέσεων και στην κριτική θεσμών και ιδεολογιών.

Εθνολογική τοιχογραφία

Jean-Ρaul Roux, Η Ιστορία των Τούρκων 2.000 Χρόνια από τον Ειρηνικό ώς τη Μεσόγειο, Μετάφραση: Μαρία Σμυρνιώτη, Γκοβόστης, Αθήνα 1998, σελ. 395

Δεν πρόκειται για ιστορία της Τουρκίας, αλλά για ένα μεγάλο ιστορικό - εθνολογικό πίνακα των τουρκικών λαών που έζησαν σε διαφορετικές εποχές στην Ασία, στην Ευρώπη και στην Αφρική, τους οποίους μάλλον αγνοούμε. Ο Jean-Paul Roux, καθηγητής στη Σχολή του Λούβρου και μέλος του Ινστιτούτου Τουρκικών Μελετών του Πανεπιστημίου του Παρισιού, αφηγείται καλπασμούς, βιασμούς, φωτιά και αίμα. Δείχνει, όμως, και γαλήνη, τάξη, προσευχή, ανεκτικότητα, αδελφοσύνη, εκλεπτυσμένη πολυτέλεια και ηδονές, εξάρσεις μυστικισμού και τέχνης. Αυτά που εμείς θεωρούμε σημαντικά στη σχέση μας με τους Τούρκους καταλαμβάνουν μικρό χώρο. Ο Jean-Paul Roux θαυμάζει το αντικείμενό του, και δεν αποφεύγει υπερβολές του τύπου «οι Τούρκοι είναι οι κατεξοχήν ηγεμόνες της γης». Και παρά το γεγονός ότι σε αρκετά σημεία ο συγγραφέας αγγίζει μια αμβλυμένη εκδοχή της «Τουρκικής Ιστορικής Θέσης», το βιβλίο του είναι σημαντικό.

Αναθεώρηση Κεμαλισμού

Ηamit Βozarslan, Ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας, Μετάφραση: Μάρθα Οικονόμου, Σαββάλας, Αθήνα 2004, σελ. 165

Ο συγγραφέας είναι ιστορικός και κοινωνιολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών στις Κοινωνικές Επιστήμες του Παρισιού και διευθυντής του Ινστιτούτου Ερευνών του Ισλάμ και του Μουσουλμανικού Κόσμου. Το βιβλίο του είναι μια συνθετική μαρτυρία. Επιτρέπει την κατανόηση των σημαντικότερων τάσεων και στιγμών που σημάδεψαν την Τουρκία κατά τον 20ό αιώνα. Οι χρονολογικές σειρές συμβαδίζουν με την ανάγνωση της «πλοκής» θεμάτων, όπως το Κουρδικό, η αμφισβήτηση των Αλεβιτών, η εξόντωση των μειονοτήτων, η βία των συμμοριών, της άκρας δεξιάς κ.ά., υπό το πρίσμα του κεμαλισμού. Η Τουρκία, σημειώνει ο Bozarslan, δεν αποκλείεται να επιλέξει για άλλη μια φορά τον χειρότερο δρόμο. Αλλά η όποια επιλογή θα είναι δική της. Το βιβλίο είναι ενδιαφέρον γιατί προτείνει, όπως και η «Σύγχρονη Ιστορία της Τουρκίας» του Erik j. Z­rcher, μια ριζική αναθεώρηση του κεμαλισμού - κάτι που η τουρκική ιστοριογραφία, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, αντιμετωπίζει με παρατεταμένη σιωπή.

Σεβασμός, συνύπαρξη

Αλέξης Ηρακλείδης, Η Ελλάδα και ο «Εξ Ανατολών Κίνδυνος», Προλεγόμενα: Λ. Κύρκος - Μιχ. Παπακωνσταντίνου, Πόλις, Αθήνα 2001, σελ. 418

Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων, Αλέξης Ηρακλείδης, επιχειρεί μια συνολική κριτική στην αντιπαράθεση με την Τουρκία. Το βιβλίο θα μπορούσε να έχει τίτλο «Επτά προσεγγίσεις στην προβληματική της ειρήνης και της ασφάλειας με τη γειτονική Τουρκία», κάτω από τις εξής υποθέσεις εργασίας: Πρώτον, τίποτα νομοτελειακό δεν υπάρχει στην ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, δεύτερον, για τις άλυτες διαφορές των δύο χωρών ευθύνονται κατασκευασμένοι ψυχολογικοί φραγμοί και, τρίτον, για τον όποιο διάλογο δεν χρειάζονται «επιδιαιτητές». Στα μελήματα του συγγραφέα βρίσκονται οι φοβίες, οι αδιέξοδες εθνικιστικές εξάρσεις και η διερεύνηση λογικών αλληλοσεβασμού, συνύπαρξης, ειρήνης και ασφάλειας. Σημαντικό έργο, με ακόμα σημαντικότερη την ευχή του Μ. Παπακωνσταντίνου για ένα έργο με τίτλο «Αποχαιρετισμός στον «Εξ Ανατολών Κίνδυνο»».

Περιπέτεια 550 χρόνων

Θάνος Βερέμης, Ιστορία των Ελληνοτουρκικών Σχέσεων - 1453 - 2003, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα 2003, σελ. 263

Επίσης ειδικός επί του θέματος είναι ο Θάνος Βερέμης: παραγωγικός συγγραφέας, σταθερός αρθρογράφος πάνω στα σχετικά θέματα, μέλος του Δ.Σ. του ΕΛΙΑΜΕΠ και καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στο βιβλίο του ο αναγνώστης θα δει όλη την ελληνοτουρκική περιπέτεια από την κατάκτηση των Οθωμανών, την εμφάνιση των Νεοτούρκων, τις διμερείς σχέσεις, τις μεταπολεμικές εξελίξεις και εντάσεις του κυπριακού έως τις μέρες μας. Σημαντική εργασία, στο βαθμό που αποσαφηνίζει όσα, για αρκετούς Ευρωπαίους, φαντάζουν στοιχεία μιας παράλογης ψυχολογικής εμπλοκής, που τροφοδοτούν παραπολιτικά ευφυολογήματα του τύπου «Ελληνες και Τούρκοι συμφωνούν στο ότι μονίμως διαφωνούν». Η στήριξη, ωστόσο, του ευρωπαϊκού δρόμου της Τουρκίας, τονίζει ο Βερέμης, δεν θα πρέπει να γίνεται εις βάρος της Ελλάδας και της περιφερειακής σταθερότητας, αλλά με πίεση για εφαρμογή των διεθνών κανόνων και του ευρωπαϊκού τρόπου σκέψης. Ιδωμεν.

Μακρύς ο δρόμος

Χριστόδουλος Γιαλλουρίδης, Η Τουρκία στον 20ό Αιώνα - Ο μακρύς δρόμος προς την Ευρώπη, Πρόλογος: Νεοκλής Σαρρής, Εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα 2004, σελ. 301

Ο συγγραφέας, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων, είναι γνώστης των ελληνοτουρκικών και του Κυπριακού. Στο βιβλίο του δείχνει τις ασυνάφειες της Τουρκίας με το πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς της Ε.Ε. Ο προβληματισμός του, ωστόσο, επεκτείνεται στη μελλοντική μορφή που πιθανότατα θα προσλάβει η Ε.Ε. Υπό το βάρος της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας, μελετώνται οι δύο πιθανές εκδοχές. Είτε η Ε.Ε. θα οδεύσει προς μια οιονεί συνομοσπονδία είτε θα λειτουργεί στο πλαίσιο μιας χαλαρής πολιτικής και οικονομικής συμμαχίας. Τη δεύτερη εκδοχή υποστηρίζουν οι ΗΠΑ και η Αγγλία, οι οποίες «πιέζουν» για την ένταξη της Τουρκίας. Κατά τους υπολογισμούς μήκους του Γιαλλουρίδη, φαίνεται μικρότερη η απόσταση ανάμεσα στην Αγγλία και στην άλλη άκρη του Ατλαντικού και μεγαλύτερη με την απέναντι Μάγχη. Εκ των ων ουκ άνευ.

Στερεότυπα και φοβίες

Ηρακλής Μήλλας, Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2001, σελ. 395

Ο συγγραφέας αποτελεί μια τυπική κοινωνιολογική περίπτωση οριακού ανθρώπου που μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα στην Τουρκία και την Ελλάδα. Σήμερα είναι καθηγητής τουρκικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου. Εδώ, ο Ηρακλής Μήλλας μελετά το πώς βλέπουν οι Τούρκοι τους Ελληνες μέσα από τα σχολικά βιβλία, την ιστοριογραφία και τη λογοτεχνία τους και πώς, αντίστοιχα, βλέπουν οι Ελληνες τους Τούρκους. Εκπαίδευση, ιστοριογραφία και λογοτεχνία έπαιξαν εκατέρωθεν, και συνεχίζουν, σημαντικό ρόλο στις «γνώσεις» μας και τις κρίσεις μας για τον «άλλο» και βέβαια στις αποφάσεις των πολιτικών και των αξιωματούχων που εμπλέκονται στη χάραξη των εξωτερικών πολιτικών και στα παιχνίδια των διεθνών σχέσεων. Ipso facto, η πολιτική και η ιστορία των δύο λαών διέπονται από διαμορφωμένα στερεότυπα και φοβίες. Με αυτήν την έννοια, η εργασία του Ηρακλή Μήλλα καθίσταται έντονα πολιτική και αποτελεί ταυτόχρονα μια παρέμβαση στον δημόσιο και πολιτικό βίο που αγγίζει όσο λίγες τον γρίφο «ελληνοτουρκικά».

Ο Σουλτάνος στην Ευρώπη

Συλβί Γκουλάρ & Γιώργος Δελαστίκ, Ο Σουλτάνος στην Αυλή της Ευρώπης. Η Τουρκία στην Ευρώπη; Ε, λοιπόν, Οχι, Μετάφραση: Βέρα Δαμόφλη, Λιβάνης, Αθήνα 2004. σελ. 206

Το κείμενο «Η Τουρκία στην Ευρώπη; Ε, λοιπόν, Οχι!» ανήκει στον συντάκτη και αναλυτή θεμάτων εξωτερικής και διεθνούς πολιτικής της «Κ» Γιώργο Δελαστίκ. «Ο Σουλτάνος στην Αυλή της Ευρώπης» είναι της Συλβί Γκουλάρ, καθηγήτριας Πολιτικών Επιστημών στο Παρίσι και στο Κολέγιο της Ευρώπης στην Μπριζ. Οι συγγραφείς τοποθετούνται σαφώς κατά της ευρωπαϊκής ένταξης της Τουρκίας. Στο βιβλίο αναλύονται η θέση τους και τα επιχειρήματά τους. Η Γκουλάρ περιγράφει το αμετροεπές γαλλικό παράδειγμα, ενώ ο Γ. Δελαστίκ με αφορμή το κείμενο της Γκουλάρ σχολιάζει την ελληνική πλευρά. Ενδιαφέρουσα δημόσια παρέμβαση για την ελληνική και ευρωπαϊκή πολιτική. Οσα λέγονται in petto, στο βιβλίο συζητούνται ανοιχτά.

διαβάστε ακόμη για την εκδοτική παραγωγή στα ελληνικά του 2018- αρχών 2020