Ο Τσακιτζής: σχέσεις προφορικότητας και τέχνης

του Özkul Çobanoğlu: το καλοκαίρι του 1987 έκανα επιτόπια έρευνα για τα ήθη και τις παραδόσεις σε ένα ορεινό χωριό στην περιοχή της Περγάμου στη δυτική Τουρκία

στα πλαίσια μεταπτυχιακής διατριβής. Το χωριό Demircidere κατοικείται από μια χαρακτηριστική λαϊκή ομάδα, τους Ταχτατζή Τουρκμένιους οι οποίοι τυχαίνει να είναι κι η τελευταία από τις τουρκικές νομαδικές φυλές που έγιναν εδραίοι. Μετέχουν επιπλέον ενός ασυνήθιστου μίγματος σαμανιστικών και μουσουλμανικών πεποιθήσεων. Η επιτόπια στο Demircidere ήταν η πρώτη μου επαγγελματική κίνηση στο χώρο της επιτόπιας έρευνας κι ένοιωθα λίγο άβολα όπως μπορεί να νοιώθει οποιοσδήποτε φοιτητής εθνογραφίας στο πρώτο του ταξίδι.

Ένα βράδυ συνέλεγα υλικό από έναν χωρικό, τον Hasan Özdemir, και τον φίλο του που μου λεγαν λεπτομέρειες από τα θεατρικά που ανέβασαν τον παλιό καιρό. Στο μέσον της κουβέντας ο Χασάν μου λέει για το έργο με τον Τσακιτζή Εφέ και για το πώς πήγε ως έφηβος στο δίπλα χωριό, έναν οικισμό ιδιοκτήτη ορυχείου, να δει ένα φιλμ στο καφενείο του χωριού, το οποίο είχε φέρει μια εταιρεία φιλμ που έκανε περιοδείες. Εκείνα τα χρόνια δεν είχε ηλεκτρικό στα πιο πολλά χωριά κι είχε αρκετές περιοδεύουσες εταιρείες που πήγαιναν από πόλη σε πόλη κι έπειτα από χωριό σε χωριό.

Το βράδυ εκείνο, το φιλμ που έπαιξαν ήταν για τον θρυλικό Τσακιτζή Μεχμέτ Εφέ, ένα χωρικό που έκανε μια 15ετή εξέγερση εναντίον του κράτους, πήρε λεφτά από τους πλούσιους και τα έδωσε στους φτωχούς και σκότωσε πάνω από 1.000 ανθρώπους με τη βοήθεια της συμμορίας του.

Αφού είδε το φιλμ, ο Hasan Özdemir γύρισε στο χωριό κι αποφάσισε να φτιάξει ένα θεατρικό βασισμένο στην ταινία που είχε δει και στη ζωή του Τσακιτζή.

Μικρό διάτημα αργότερα ο καλύτερος φίλος του Hasan ήταν για να πατρευτεί. Έτσι για να τιμήσουν τους νεόνυμφους, ο Hasan κι οι φίλοι του αποφάσισαν να παίξουν όχι μόνο τα παλιά παραδοσιακά θεατρικά αλλά και τη νέα τους δημιουργία, το δεύτερο βράδυ των γαμήλιων εορτασμών. Οι συγχωριανοί αρέσαν το θεατρικό κι έτσι αυτό παίχτηκε και σε άλλους γάμους. Αφού μου τα είπε αυτά ο Hasan, την ώρα που συνέλεγα το υλικό της έρευνας, οι φίλοι του περιγράψαν το έργο λεπτομερειακά και πείραζαν ο ένας τον άλλον για τον παλιό καιρό που πέρασαν μαζί.

Καθώς όμως άκουγα την περιγραφή αισθάνθηκα ενοχλημένος από το ψευτό-φολκλορ και μη-παραδοσιακό έργο του Τσακιτζή Μεχμέτ Εφέ, όπως μου φαίνοταν. Ήξερα ότι δύο ή τρεις φημισμένοι Τούρκοι λαογράφοι είχαν δουλέψει πάνω στα παραδοσιακά θεατρικά των χωριών και είχαν μελετήσει το ρεπερτόριο, τη δομή και την παραδοσιακότητα των έργων. Κανείς τους δεν είχε αναφέρει ποτέ έργο σαν αυτό του Τσακιτζή Μεχμέτ Εφέ και φαινόταν αδύνατον ένα τέτοιο έργο να ανήκει σε αυτήν την κατηγορία αφού ήταν άλλωστε βασισμένο σε μοντέρνα ταινία.

"Είναι fake, μούφα", έλεγα στον εαυτό μου, "δεν είναι folkloric, αλλά fakeloric υλικό, τί κάθομαι κα χάνω την ώρα μου ηχογραφώντας αυτήν την ιστορία; είναι άχρηστη". Δεν ταίριαζε με τις προσδοκίες μου που ήταν προσανατολισμένες με βάση τα είδη [στο θέατρο, την αφήγηση, το παραμύθι, κ.ο.κ.]. Ήμουν όμως τυχερός που θυμήθηκα τις παραινέσεις του Kenneth S. Goldstein πάνω στη δουλειά της επιτόπιας, κι είπα να κάνω υπομονή και να συνεχίσω να ακούω και να ηχογραφώ. Ήλπιζα να ακούσω κάτι σημαντικό για το χωριό ή ότι η ατμόσφαιρα που είχε δημιουργηθεί με τους πληροφορητές μου, θα τους έκανε να μου πουν κάτι που θα κολλούσε με τα είδη της "πραγματικής λαογραφίας". Κράτησα λοιπόν αναμμένο το μηχάνημα ηχογράφησης.

Αυτό ήταν μία από τις πρώτες μάχες μου στην επιτόπια έρευνα. Κι ενώ με ενοχλούσε η fakeloric φύση του υλικού που μάζευα, τόσο με πείραζε το ερώτημα "γιατί δεν είναι αυτό αληθινό υλικό λαογραφίας (folklore);". Τρία χρόνια αργότερα πήρα ένα μάθημα το Δρ. Μπάουμαν και ξανασκέφτηκα εντελώς αλλιώς τις ιδέες μου για το χωριό και το θεατρικό για τα οποία μάζευα υλικό χωρίς προθυμία: το θεατρικό του Τσακιτζή Μεχμέτ Εφέ ήταν ένα προϊόν διαδικασίων μεσολάβησης διαφορετικών μέσων μεταξύ προφορικών πηγών και perfomances σε media. Η διαδικασία μπορεί να σκιαγραφηθεί ως εξής:

(Προφορικά μέσα) : ο Τσακιτζή Μεχμέτ Εφέ έζησε μεταξύ 1870 και 1911. Ως εκτός νόμου και αντάρτης κατά του κράτους έγινε διάσημος ήρωας και θρύλος εν ζωή. Πολλές ιστορίες βγήκαν στη φόρα για τη ζωή του ενώ ακόμα ζούσε.

(Έντυπα μέσα): οι ιστορίες αυτές συνελέγησαν από τον Zeynel Besim Sun και δημοσιεύτηκαν στα 1934. [Στην εικόνα η έκδοση του 1941]

(Οπτικο-ακουστικά μέσα): το βιβλίο του Zeynel Besim Sun χρησιμοποιείται από τον Faruk Kenç για το σενάριο της ταινίας που γυρίστηκε το 1950

(Προφορικά μέσα): η ταινία του Kenç χρησιμοποιήθηκε από το Χασάν και τους φίλους του για να δημιουργήσουν το θεατρικό τους στα 1958.

Ενδιαφέρθηκα για αυτή τη μετάδοση από μέσο σε μέσο όπως συμβαίνει με όλα τα media [...] κι έτσι προέκυψε η διατριβή που ακολουθεί.

[Εισαγωγή στη μτπτχιακή διατριβή με τίτλο "The relationships between oral forms of folklore and mediated performances in the cult of Cakici Mehmet Efe, Indiana University, May 1992]