Μουσικοί δρόμου από τη Συρία κι αλλού

της Evrim Hikmet Öğüt (φωτό της ίδιας): ενώ η όψη του Πέραν [Μπέιογλου] αλλάζει, στο τοπίο του ήχου της Ιστικλαλ [Μεγάλη Οδός] ξεχωρίζουν τα αραβικά, τα περσικά, τα κουρδικά τραγούδια

Στο πρώτο πλάνο αυτού του νέου πίνακα είναι οι Σύριοι μουσικοί δρόμου και μαζί μ'αυτούς το κοντινό πλάνο της πολιτισμικής διάστασης του προσφυγικού και μεταναστευτικού φαινομένου.

Ο μετασχηματισμός του Μπέιογλου συνεχίζεται. Δεν υπάρχει πλέον το Πολιτιστικό Κέντρο Ατατουρκ, απέναντι από τα απομεινάρια του ανυψώνεται μια τεράστια οικοδομή τζαμιού. Μετασχηματίζεται με όλες τις κοινωνικο-οικονομικές σχέσεις που συνυφαίνονται στο περιβάλλον του δέντρου, του παγκακιού,  της πλατείας, των κτηρίων, των δρόμων, των σοκακιών, του στεκιού. Οι παίχτες και τα περιθώρια κίνσής τους αλλάζουν στο Μπέιογλου που έχει εκκαθαριστεί από την πολιτική κάτω από τις συνθήκες του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης εδώ και δύο περίπου χρόνια. Τα συνθήματα που ρίχνονταν άλλοτε στην Istiklâl  δεν ακούγονται πλέον. Από την άλλη, και μετά από μια περίοδο ερημοποίησης, αντιλαμβανόμαστε κι ένα ακαθόριστο, αλλά κι ένα ορισμένο πολιτιστικό ζωντάνεμα. Το παλιό Μπέιογλου δεν πρόκειται να επιστρέφει, και το ερώτημα "ποιοί θα επανιδρύσουν ένα νεό δημόσιο χώρο ή και σφαίρα" φαίνεται να αξίζει. [...]

Πρώτα ήταν οι Ιρανοί μουσικοί

Ανάμεσα στα πρώτα μουσικά σχήματα και πρακτικές που συνάντησα στην Τουρκία, αμέσως μετά από τη διάλυση του ανατολικού μπλοκ, ήταν οι γύρες στις γειτονιές των Ρουμάνων μεταναστών με τα ακορντεόν. Μια άλλη ομάδα μεταναστών που παίζουν συστηματικά μουσική συστηματικά στην Κωνσταντινούπολη, ειδικά στην Istiklâl, είναι οι Ιρανοί μουσικοί.

Παρά τον πλούτo της μουσικής κουλτούρας και παιδείας στη χώρα τους, η εξαιρετικά περιορισμένη κι ελεγχόμενη μουσική της αγορά μετατρέπει την Κωνσταντινούπολη σε μια στάση για του Ιρανούς μουσικούς που θέλουν να μεταναστεύσουν στην Ευρώπη ή τη Β. Αμερική ή και για αυτούς που προτιμούν την Τουρκία για να παρακολουθήσουν κατευθείαν ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών. Η μετναστευτική εμπειρία των Ιρανών μουσικών έχει μια συνέχεια στο χρόνο, όπως ένα κύμα βαθύ, κι υποδεικνύει κυρίως μια εμπειρία ατομική. Ως υποκείμενα μιας μαζικής κίνησης οι Σύριοι μουσικοί εξηγούν ότι όταν ήρθαν στην Κωνσταντινούπολη, δεν περιορίστηκαν στο να πάρουν τα φώτα τους, να μάθουν και να συμβουλευτούν τους Ιρανούς, αλλά κι ότι άρχισαν να κάνουν τις συναντήσεις τους σε καφενείο που διηύθυνε Ιρανός.

Η Ιστικλαλ μοιάζει σήμερα να είναι μοιρασμένη κυρίως μεταξύ Ιρανών και Συρίων μουσικών. Άλλοι κοινωνικοί παίκτες που τραβούν τα βλέμματα εκεί είναι οι Κούρδοι μουσικοί από την Τουρκία. Κι είναι αδύνατον να μη σκεφτούμε ότι ένας από τους λόγους που μπορούν να πουν ελεύθερα τραγούδι στα κουρδικά κάτω από τις παρούσες συνθήκες, είναι το πολύγλωσσο περιβάλλον που κυριαρχεί στους δρόμους.

Όταν ρώτησα τον Ομερ από τη Συρία για τις σχέσεις μεταξύ αυτών των μπουλουκιών, είπε ότι μέχρι τώρα δεν δοκίμασαν να κάνουν μαζί μουσική αν κι παίζουν πότε πότε μαζί στα ίδα μέρη. Και προσθέτει ότι μεταξύ τους κυριαρχεί ένας αμοιβαίος σεβασμός, ότι δεν έχουν πρόβλημα όταν δεν δημιουργείται άγχος στο θέμα της μοιρασιάς των λιγοστών σημείων για μουσική λόγω επέμβασης της αστυνομίας αγοράς [zabita]. [...]

Το πιο χτυπητό παράδειγμα της κινητοποίησης από πλευράς προσφύγων και μεταναστών του κάθε είδους πολιτιστικού κεφαλαίου που διαθέτουν για να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης τους, είναι ότι μερικοί από τους μουσικούς που ενδιαφέρονταιν για τη μουσική ως ερασιτέχνές όταν ήταν στη Συρία κερδίζουν πλέον το ψωμί τους από τη μουσική στην Κωνσταντινούπολη. Η συνομιλία μας με τον ιρανό μουσικό Ebrahim, ο οποίος ζει στο Eskişehir, δείχνει ότι αυτό είναι ένα παράδειγμα που έχει ίσχυ μάλλον για όλους τους μετανάστες και πρόσφυγες. Στο Ιράν δούλευε σε πρακτορείο ασφαλειών κι όταν ήρθε με την οικογένειά του στην Τουρκία, τους έστειλαν στο Μπιλετζικ όπου μπορούσε να βρει δουλειά μόνο στην οικοδομή, μια δουλειά πολύ κουραστική όπως μας αφηγείται. Εκεί έμαθαν ορισμένοι ότι έπαιζε santoor και του πρότειναν να πάει στο Εσκιεσχηρ να παίξει με Ιρανούς μουσικούς δρόμου. Με το τρομερό κρύο που έχει η πόλη αυτή, ο Εμπραχιμ λέει πόσο θετικά η μετακίνηση αυτή άλλαξε τη ζωή του : "Στο Ιραν βρισκόμασταν με φίλους, παίζαμε μουσική κι επειδή αργούσα η σύζυγος δεν ήταν πολύ ευχαριστημένη. Τώρα της λέω : τα βλέπεις ; γεμίζουμε την κοιλιά μας χάρη στη μουσική".

Ο δρόμος ως "ανοιχτή αγορά"

Στο δρόμο οι μουσικοί δε συναντούν μόνο ομολόγους τους με τους οποίους μπορούν να δουλέψουν κομμάτια ή και ρεπερτόρια μαζί, αλλά και εργοδότες και μεσάζοντες που θα τους προσφέρουν ευκαιρίες απασχόλησης. Οι κυριότεροι είναι οι ιδιοκτήτες και διαχειριστές εστιατορίων, καφετεριών και σκαφών που εξυπηρετούν τουρίστες από αραβόφωνες χώρες. Με άλλα λόγια, Σύριοι μουσικοί προστίθενται σε έναν τομέα του τουρισμού με ειδικό βάρος που αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια. Η ασυνέχεια και η ανασφάλεια τέτοιων δουλειών συγκαταλέγονται στους κύριους λόγους για τους οποίους δεν μπορούν να αποχωριστούν το δρόμο παρά τις δυσκολίες του. [...]

Συναντήσεις και στρατηγικές επιλογές

Ειδικά στην Ιστικλαλ, η ποικιλλία του ακορατηρίου, μιλάμε για Τούρκους, για τουρίστες κάθε κοινωνικο-οικονομικής τάξης, απαιτεί από τους Σύριους μουσικούς τη λήψη πολλών στρατηγικών αποφάσεων λεπτής ισορροπίας: από την επιλογή σημείου με βάση τις επεμβάσεις της zabita ή τη συγκέντρωση ακροατών που θα φέρει το μεγαλύτερο κέρδος, έωςτις σχέσεις μεταξύ zabita και αστυνομίας, υπάρχουν ζητήματα αποφασιστικής σημασίας. Ίσως το πιο σημαντικό είναι το ρεπερτόριο που είναι για να παιχτεί.

Να τραβήξεις τουρίστες που μιλάν αραβικά; να παίξεις κάτι κοινό σε όλο τον αραβικό κόσμο; να παίξεις Φείρουζ στην εκδοχή που γνωρίζουν οι Τούρκοι; ή να πεις ξένα τραγούδια για να τραβήξεις την προσοχή των Ευρωπαίων; [...] Παρόλες τις στρατηγικές επιλογές είναι δύσκολο να πεί κανείς ότι η συνάντηση μουσικών και πεζών στο δρόμο δημιουργεί πάντα θετικό εφφέ. Στην πρώτη φάση της έρευνάς μου που διαρκεί εδώ και πάνω από δύο χρόνια, και με όλα τα καλά και τα κακά, τα σφάλματα των εντυπώσεων που αποκόμισα μπαίνοντας ανάμεσα στους θεατές, θυμάμαι ότι έστρεφα την προσοχή μου μόνο στα θετικά. Εντούτοις, όπως δείχνουν τα πρώτα ευρήματα της έρευνας που διεξάγει ο εθνομουσικολόγος Nil Başdurak πάνω στο τοπίο του ήχου της Ιστικλαλ, ένα μεγάλο μέρος των πεζών χαρακτηρίζει τη μουσική που παίζουν οι Σύριοι, και πιο γενικά, τα αραβικά "ενοχλητικά".

τα "ενοχλητικά" αραβικά και τα μπλουζάκια με τη τουρική σημαία την επομένη της απόπειρας πραξικοπήματος [...]

φωτό του Nazım Richard Dikbaş

Οι δρόμοι ανήκουν σε άνδρες

Πρέπει τέλος να κάνουμε σαφές ότι η μουσική δραστηριότητα για την οποία γίνεται εδώ λόγος πραγματοποιείται μόνο από Άραβες και δη άνδρες. Διότι στην Τουρκία αποδεκτοί Σύριοι είναι οι Άραβες. Η κατάσταση αυτή διαφοροποιεί φυσικά την εμπειρία των Κούρδων μουσικών από την Συρία. Αλλά από άπποψη φύλου υπάρχει μια πολύ πιο κοφτή διάκριση. Στα σχήματα άλλων εθνικοτήτων/εθνοτήτων, π.χ. Ιρανές μουσικοί μπορεί να συμμετέχουν σε μουσική δρόμου αλλά Σύριες μουσικοί είναι πλήρως εξαφανισμένες από το δημόσιο χώρο, παίζουν γενικά μουσική εντός της κοινότητας και σε ερασιτεχνικό επίπεδο. [...]

Η μετανάστευση μεταμορφώνει τη ζωή όχι μόνο των προσφύγων/μεταναστών αλλά κι όλων όσοι ζουν στην ίδια γεωγραφική θέση. Το να γνωρίζουμε τις εμπειρίες των προσφύγων/μεταναστών μας επιτρέπει ως κοινωνία "οικοδεσπότη" να μάθουμε τον εαυτό μας, ποιοί είμαστε αλλά και να τον αντιμετωπίσουμε, να λογαριαστούμε μαζί του. Η εμπειρία του πρόσφυγα/μετανάστη που δηλώνει την παρουσία της σ'ένα δημόσιο χώρο όπως το Beyoglu, άκρως πολιτικοποιημένο καιπροσβάσιμο σε διαφορετικά τμήματα του πληθυσμού της Τουρκίας και σε πρόσφυγες/ μετανάστες, μας θυμίζει πέρα απ'όλα τα άλλα, σε μια φάση επανίδρυσης της δημόσις σφαίρας που εξελίσσεται μπροστά μας, ότι "δεν είμαστε πλέον μόνοι". [...]