Η οθωμανική ιστορία στην Ελλάδα

του Αντώνη Αναστασόπολου: Από το 1999 διδάσκω οθωμανική ιστορία στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

[Αποσπάσματα από το άρθρο του με τίτλο "Διδάσκοντας οθωμανική ιστορία στην Ελλάδα, ελληνική ιστορία στην Τουρκία: περί ορίων των επιστημονικών πεδίων" που δησμοσιεύτηκε σε (επιμ.) Όλγα Κατσιαρδής-Hering − Βάσω Σειρηνίδου, ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ. Νεοελληνική Ιστορία και Οθωμανικές Σπουδές. Μια απόπειρα χαρτογράφησης (8 Απριλίου 2016, Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών), Αθήνα 2017]

Στην Κρήτη, η οθωμανική ιστορία θεραπεύεται στο πλαίσιο δύο θεσμικά ανεξάρτητων μεταξύ τους, αλλά συνεργαζόμενων και αλληλοσυμπληρωνόμενων ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, του Πανεπιστημίου Κρήτης και του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας. Ως προς το πρώτο, η οθωμανική ιστορία αποτελεί γνωστικό αντικείμενο του Τομέα Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας· ως προς το δεύτερο, στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών λειτουργεί Πρόγραμμα Οθωμανικών Σπουδών (μέχρι πρόσφατα Πρόγραμμα Τουρκικών Σπουδών). Ο ρόλος των καθηγητών Βασίλη Δημητριάδη και Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου στην καθιέρωση της Κρήτης ως κέντρου έρευνας και διδασκαλίας της οθωμανικής ιστορίας με διεθνή απήχηση είναι γνωστός και δεν χρειάζεται να αναλυθεί εδώ. Οι επίγονοι αναγνωρίζουμε, τιμούμε και συνεχίζουμε στο μέτρο των δυνατοτήτων μας το σπουδαίο έργο τους.

Η ύπαρξη Τομέα Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών και Προγράμματος Οθωμανικών Σπουδών ως διακριτών ακαδημαϊκών μονάδων έχει νόημα, κατά τη γνώμη μου, κυρίως επειδή δίνει ένα στίγμα σχετικά με τη στρατηγική απόφαση των ευρύτερων φορέων να καλλιεργήσουν το επιστημονικό πεδίο της οθωμανικής ιστορίας, καθώς και επειδή υπενθυμίζουν πως το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας ήταν τα πρώτα ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα που ανέλαβαν συστηματικά μια τέτοιαπρωτοβουλία. Όσοι διδάσκουμε οθωμανική ιστορία και πραγματοποιούμε οθωμανολογική έρευνα στο πλαίσιο των δύο ιδρυμάτων – ο Ηλίας Κολοβός, ο Μαρίνος Σαρηγιάννης, ο υπογράφων και, κατά τη διετία 2014-2016, ο Αντώνης Χατζηκυριάκου, ως ερευνητής Marie Curie – είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό τοδιακριτό στίγμα και για την ελευθερία δράσης που έχουμε στο πλαίσιο και του Τμήματος και του Ινστιτούτου, έχοντας αναπτύξει και μεταξύ μας ως συνάδελφοι έναν πολύ καλό βαθμό και ένα πολύ καλό κλίμα συνεργασίας.

Από επιστημονική όμως σκοπιά, η διάκριση ανάμεσα σε ≪Τομέα Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών≫ και ≪Τομέα Ιστορίας Νεοτέρων Χρόνων≫ στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας και ανάμεσα σε ≪Πρόγραμμα Οθωμανικών Σπουδών≫ και ≪Πρόγραμμα Ιστορικών Σπουδών≫ στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών είναι παραπλανητική. Με την εξαίρεση μιας  συναδέλφου που διδάσκει σύγχρονη ιστορία, όλοι όσοι και όσες υπηρετούμε στον έναν ή τον άλλο τομέα και το ένα ή το άλλο πρόγραμμα είμαστε ιστορικοί της πρώιμης νεότερης και της νεότερης περιόδου. Εντέλει όλοι και όλες μας κάνουμε νεότερη ιστορία. Αυτό πρέπει να είναι απολύτως σαφές. Η διάκριση ενός πεδίου ‘ανατολικών (ή οθωμανικών) σπουδών’ από την ιστορία ή τη νεότερη ιστορία αναπαράγει ένα παρωχημένο δυτικό μοντέλο, που απηχεί αντιλήψεις της περιόδου του ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού και του συνδεδεμένου με αυτόν οριενταλισμού περί μελέτης των ‘ανατολικών’ λαών έξω από τα καθιερωμένα επιστημονικά πεδία, όπως η ιστορία. Η διατήρησή της δικαιολογείται μόνο ως υπενθύμιση και διαρκής επιβεβαίωση της καινοτόμου για την εποχή της στρατηγικής επιλογής των δύο ακαδημαϊκών ιδρυμάτων που εδρεύουν στην Κρήτη να καλλιεργήσουν την ιστορική έρευνα και διδασκαλία σε ένα μη ελληνοκεντρικό πλαίσιο. Πρόκειται για απολύτως θεμιτό και πολύ ισχυρό λόγο, θα πρέπει όμως να είναι ξεκάθαρο πως δεν προκύπτει από επιστημονικά κριτήρια – τουλάχιστον όχι με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις. Πρόκειται για απολύτως θεμιτούς και πολύ ισχυρούς λόγους, θα πρέπει όμως να είναι ξεκάθαρο πως δεν προκύπτουν από επιστημονικά κριτήρια – τουλάχιστον όχι με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις. Επισημαίνω, σε  αυτό το πλαίσιο, πως στον τίτλο της σημαντικής και χρήσιμης συνάντησης της 8ης Απριλίου 2016, τα δύο επιστημονικά πεδία τα οποία αφορούσε, καταγράφηκαν ως ≪νεοελληνική ιστορία≫ το ένα και ≪οθωμανικές σπουδές≫ το άλλο. Γιατί να μην προσδιορίζεται και το δεύτερο πεδίο ως ≪ιστορία≫;

Καθώς και οι μεν και οι δε, οθωμανολόγοι και νεοελληνιστές, κάνουμε νεότερη (ή πρώιμη νεότερη) ιστορία και μάλιστα πολλοί ή οι περισσότεροι από εμάς με φόντο την Οθωμανική Αυτοκρατορία, σε τι διαφέρουμε; […] Ίσως η σημαντικότερη διαφορά έχει να κάνει με το πλαίσιο αναφοράς: οι οθωμανολόγοι ιστορικοί έχουν ως πλαίσιο αναφοράς των μελετών τους τούς θεσμούς του οθωμανικού κράτους, ενώ οι νεοελληνιστές ιστορικοί τα φαινόμενα που αφορούν ειδικότερα την ιστορία των Ελλήνων κατά την οθωμανική περίοδο (και ασφαλώς όχι μόνο αυτή) […] Μια δεύτερη διαφορά εστιάζει σε μια τεχνική δεξιότητα: αναφέρομαι στην άτυπη παραδοχή πως οθωμανολόγοι ιστορικοί είναι αυτοί που γνωρίζουν να διαβάσουν πρωτογενείς πηγές γραμμένες στα οθωμανικά τουρκικά και που στηρίζουν την έρευνά τους σε αυτές.

Μια τρίτη διαφορά έχει να κάνει, νομίζω, με το γεγονός πως η νεοελληνική ιστορία εγγράφεται στο πλαίσιο μιας ισχυρής εθνικής ιστοριογραφικής παράδοσης, ενώ στην περίπτωση της οθωμανικής ιστορίας αυτή η εθνική ιστοριογραφική παράδοση είναι πολύ λιγότερο ισχυρή με συνέπεια, όπως έχουν περιχαρακωθεί τα δύο πεδία, οι έλληνες οθωμανολόγοι ιστορικοί να βρίσκονται σε διάλογο κυρίως ή σε πολύ μεγάλο βαθμό με τη διεθνή οθωμανολογική βιβλιογραφία και όχι με την εγχώρια ελληνική. Τονίζω με έμφαση σε αυτό το σημείο – προς αποφυγή παρεξήγησης – πως δεν υποστηρίζω πως η οθωμανολογική ιστοριογραφία στην Ελλάδα είναι διεθνοποιημένη, ενώ η νεοελληνική δεν είναι. Αυτό που επισημαίνω είναι το ζήτημα ύπαρξης στην περίπτωση αυτής της δεύτερης επιπλέον και μιας ισχυρής και αδιάλειπτης εγχώριας ιστοριογραφικής παράδοσης σχεδόν διακοσίων χρόνων, κάτι που λείπει εν πολλοίς στην περίπτωση της οθωμανικής ιστορίας.

για ολόκληρο το άρθρο χρησιμοπιείστε τον ανωτέρο σύνδεσμο