Γνωριμία διά της λογοτεχνίας

της Ανθής Καρρά: Η εκδοτική δραστηριότητα των τελευταίων 40 ετών δείχνει αρκετά αυξημένο, σε σχέση με το παρελθόν, το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία του γείτονα και στις δυο χώρες.

[αποσπάσματα από τη συμβολή της Α. Καρρά στο Συνέδριο με θέμα "Γνωριμία με τον Γείτονα μέσα από τη Λογοτεχνία: η τουρκική λογοτεχνία στην Ελλάδα και την Κύπρο", που πραγματοποιήθηκε στην Κομοτηνή από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και το Πανεπιστήμιο Κύπρου, στις 18-19 Μαΐου 2018]

Σημαντικό ρόλο έχουν αναμφισβήτητα διαδραματίσει τόσο η διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού, όσο και η ανάπτυξη της εκδοτικής βιομηχανίας του βιβλίου, σε μια εποχή που τα τουριστικά ταξίδια φέρνουν όλο και πιο κοντά τους δύο πληθυσμούς και την εχθρική αντιπαράθεση έχει διαδεχτεί ένας ήπιος και κάποτε ανοιχτά φιλικός πολιτικός λόγος. Μια νέα γενιά μεταφραστών έχει αρχίσει παράλληλα να κάνει όλο και πιο αισθητή την παρουσία της, μια γενιά που έχοντας μάθει μέσα από σπουδές τη γλώσσα του εθνικού Άλλου, παίρνει πλέον τη σκυτάλη από τους δίγλωσσους Κωνσταντινουπολίτες και άλλους προσφυγικής καταγωγής μεταφραστές που είχαν ερασιτεχνικά στην πλειοψηφία τους ασχοληθεί έως τώρα με τη λογοτεχνική μετάφραση της μιας γλώσσας προς την άλλη. [...]

Δεν πρέπει να εκπλήττει το γεγονός του ότι η ενασχόληση με τη μετάφραση άρχισε και στις δύο χώρες τη δεκαετία του 1930, ούτε και το ότι ο αριθμός των μεταφρασμένων στα ελληνικά έργων της τουρκικής λογοτεχνίας είναι πολύ πιο σημαντικός από τον αντίστοιχο αριθμό των μεταφρασμένων στα ελληνικά έργων της τουρκικής. Αποτελεί τιμή και έπαινο του Κωνσταντινουπολίτη Αβραάμ Ν. Παπάζογλου (1910-1941) το γεγονός του ότι δημοσιεύοντας πρώτος μεταφράσεις τουρκικών λογοτεχνικών κειμένων σε ελληνικά περιοδικά και ελληνικών λογοτεχνικών κειμένων σε τουρκικά αναγνώρισε στη λογοτεχνία τη δυνατότητα να μετατρέπει την πολιτική αντιπαλότητα σε ευγενή πολιτιστική άμιλλα, στον πρόσφατο "εχθρό", ένα συνοδοιπόρο και εν δύναμει "φίλο". [...]

Ποιοί συγγραφείς έχουν έως τώρα μεταφραστεί, πόσοι απευθείας από την άλλη γλώσσα και πόσοι μέσω κάποιας τρίτης γλώσσας; Πώς και από ποιους έχει γίνει αυτή η επιλογή; Τι θέση κατέχουν τα μεταφρασμένα κείμενα στην ιστορία της λογοτεχνίας της χώρας τους και τι υποδοχή τους έχει γίνει στην άλλη χώρα; Ποιος είναι ο ρόλος των μεταφραστών στις διαδικασίες αυτές, και με τι αντίκτυπο ενδεχομένως ως προς την ποιότητα της μετάφρασης; Μια γρήγορη ματιά σε ένα πρόχειρο και σίγουρα μη εξαντλητικό κατάλογο που επιχείρησα να κάνω των δημοσιευμένων τα τελευταία σαράντα περίπου χρόνια μεταφράσεων, επιβεβαίωσε κάποιες αρχικές μου διαισθήσεις. Αν και αριθμητικά λιγότερες, οι μεταφράσεις από τα ελληνικά στα τούρκικα διαγράφουν μια πιο ευδιάκριτη εικόνα της ελληνικής πεζογραφίας.

Ναι μεν οι Τούρκοι αναγνώστες αγνοούν, με εξαίρεση τη "Φόνισσα" του Παπαδιαμάντη και κάποια διηγήματα του Γεωργίου Βιζυηνού τους προ του 1922 Έλληνες πεζογράφους, διαθέτουν όμως στη γλώσσα τους ένα τουλάχιστον έργο των πλέον καταξιωμένων Ελλήνων πεζογράφων της περιόδου από την λεγόμενη "Γενιά του Τριάντα" έως και τους συγγραφείς της Μεταπολίτευσης (Τους αναφέρω εδώ απλώς ενδεικτικά, επισημαίνοντας παράλληλα την απουσία του Μ. Καραγάτση: Ηλίας Βενέζης, Στρατής Μυριβήλης, Στρατής Δούκας, Γιώργος Θεοτοκάς, Κοσμάς Πολίτης, Παντελής Πρεβελάκης, Νίκος Καζαντζάκης, Ανδρέας Νενεδάκης, Στρατής Τσίρκας, Δημήτρης Χατζής, Κώστας Ταχτσής, Γιώργος Ιωάννου, Αντώνης Σαμαράκης, Άλκη Ζέη, Θέμος Κορνάρος, Μένος Κουμανταρέας, Βασίλης Βασιλικός, Μαρία Ιορδανίδου, Μάρω Δούκα, Νίκος Θέμελης, Ρέα Γαλανάκη, Χρόνης Μίσσιος, Κώστας Μουρσελάς, Γιάννης Ξανθούλης, Ρέα Σταθοπούλου, Κώστας Μουρσελάς, Πέτρος Μάρκαρης, Θανάσης Βαλτινός, Γιάννης Μαγκλής, Ανδρέας Στάικος, Πέτρος Τατσόπουλος, Δέσποινα Τομαζάνη, Αγάπη Μολυβιάτη, Δέσποινα Πανταζή, Λένα Διβάνη, Έλσα Χίου, Γιάννης Γιανέλλης-Θεοδωσιάδης, Γιώργος Λεονάρδος, Αντώνης Σουρούνης, Στέλιος Στελιανού), πλάι στους διάφορους κατά καιρούς "ευπώλητους" συγγραφείς.

Οι Έλληνες αντίθετα αναγνώστες διαθέτουν μια μάλλον περιορισμένη ματιά της διαδρομής που έχει διασχίσει - όχι από τα μέσα του 19ου αιώνα που η ίδια ανάγει τον εαυτό της, αλλά - από τη δημιουργία του σύγχρονου τουρκικού κράτους ως τις μέρες μας η σύγχρονη τουρκική πεζογραφία. Στον αρκετά πολυπληθέστερο κατάλογο των ελληνικών μεταφράσεων τουρκικής πεζογραφίας απουσιάζουν σημαντικά ονόματα, μεταφρασμένα ήδη στις ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως για παράδειγμα του Kemal Tahir, του Yusuf Atılgan, του Mehmet Eroğlu, του Selim İleri ή του Demir Özlü. Αγνοούνται σχεδόν πλήρως, ή είναι παρούσες με ένα συχνά ελάσσονος σημασίας έργο τους, πολύ σημαντικές σύγχρονες γυναίκες συγγραφείς, όπως για παράδειγμα η Sevgi Soysal, η Peride Celal, η Tomris Uyar, η Adalet Ağaoğlu, η Nazlı Eray, η Leyla Erbil, ή η Nezihe Meriç. Αγνοούνται πλήρως τα ονόματα πρωτοποριακών συγγραφέων της, όπως του Oğuz Atay ή της Sevim Burak. Και οι δύο χώρες ωστόσο έχουν σχεδόν εξίσου εστιάσει κατά κύριο λόγο το ενδιαφέρον τους είτε σε παλαιότερα έργα που αναφέρονται σε διάφορες πτυχές της κοινής τους ιστορίας, είτε στις πρόσφατες στην άλλη χώρα εμπορικές εκδοτικές επιτυχίες, και φυσικά στα έργα που χαίρουν ήδη κάποιας προβολής στις δυτικές ευρωπαϊκές γλώσσες. Η ανάγκη να κυκλοφορήσουν και δη σχετικά γρήγορα οι αναγνωρισμένοι στις δυτικές γλώσσες πεζογράφοι έχει ωθήσει συχνά τους εκδότες να καταφύγουν στη χρήση μιας τρίτης ευρωπαϊκής γλώσσας, των αγγλικών, των γαλλικών ή των γερμανικών, κι αυτό περισσότερο στην Τουρκία παρά στην Ελλάδα. Η πλειοψηφία ωστόσο των δημοσιευμένων έως τώρα μεταφράσεων έχει γίνει απευθείας από το πρωτότυπο κείμενο. Η απουσία μέχρι πολύ πρόσφατα πανεπιστημιακού επιπέδου διδασκαλίας της άλλης γλώσσας και στις δύο χώρες, είχε εκ των πραγμάτων αναθέσει τη γνωριμία του ευρύτερου κοινού με τη λογοτεχνία της γειτονικής χώρας - όσον αφορά τους μη διεθνώς αναγνωρισμένους συγγραφείς - σε κάποιους δίγλωσσους "μεσάζοντες" και εμβληματικά θύματα της επιθετικής περιόδου των δύο εθνικισμών: στους Ρωμιούς Κωνσταντινουπολίτες, στους τουρκόφωνους Μικρασιάτες και στους ελληνόφωνους - αριστερούς ή προσφυγικής καταγωγής -Τούρκους. Σε αυτά  τα άτομα στράφηκαν και στρέφονται κατά καιρούς οι εκδοτικοί οίκοι για πληροφορίες, προτάσεις και μεταφράσεις, ιδίως όσον αφορά τους μη διεθνώς αναγνωρισμένους συγγραφείς. [...]

για το πλήρες άρθρο ακολουθείστε τον παραπάνω σύνδεσμο