Το Αϊβαλί από το 15ο αιώνα κι έπειτα

της Nilgün Kaya: στα πλαίσια των παρουσιάσεων "Για την ιστορία του Αϊβαλιού", ο αρχιτέκτων Hayri Kaan Köksal μας μίλησε, στις 19 του Ιούλη, για μύθους και αλήθειες γύρω από το "Φιρμάνι της Αυτονομίας"

Ο Hayri Kaan Köksal, αρχιτέκτονας κι ένας από τους ερευνητές τοπικής ιστορίας του Αϊβαλιού, κοινοποίησε τα αποτελέσματα της τετραετούς του έρευνας, που μας μεταφέρουν έως και στον 16ο αιώνα.

Το θέμα με το Φιρμάνι της Αυτονομίας δεν στέκει...

Ο Κιοκσάλ ξεκίνησε την ομιλία του, στο Εκπαιδευτικό Kέντρο του ιδρύματος Çağdaş Türkiye'nin Gelecek Güvncesi στο Αϊβαλί, παρουσιάζοντας δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με την γέννηση και τη διάδοση της θέσης σύμφωνα με την οποία το Αϊβαλί γεννήθηκε "σε μια στιγμή" με το φιρμάνι που έδωσε τη δεκαετία του 1770 ο Τζεζάερλι Χασάν Πασάς στον Ιωάννη Δημητρακέλλη. Στη συνέχεια, ο Κιοκσάλ εξήγησε ότι το θέμα της "αυτονομίας διά του φιρμανιού" δεν είναι ορθό με βάση την έρευνα στην ανθρωπογεωγραφία και την οικιστική εξέλιξη της περιοχής του Αϊβαλιού (στους χάρτες, Αγιασμάτι, Ayazmend). Στην τετραετή του έρευνα, ο Κιοκσαλ ακολούθησε τις μεθόδους που χρησιμοποίησαν πολλοί γνωστοί ιστορικοί της λεγόμενης κλασσικής περιόδου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως οι Ömer Lutfi Barkan, Halil Inalcık, Sureyya Faroqui, Feridun Emecan, Reşat Kasaba, Serdar Genç, Fernand Braudel. Και με τη βοήθεια χάρτων και αρχειακών εγγράφων, μίλησε για την υπόθεση εργασίας, που υποστηρίζει ότι η περιοχή γύρω από το σημερινό Αϊβαλί αποτελούσε γαία ενός διαλυμμένου ιερού ιδρύματος (vakıf) που είχε δημιουργηθεί πολύ πριν από τον 18ο αιώνα.

Το Αϊβαλί δεν ήταν τόπος κατοίκησης αλλά μια ζώνη καλλιεργειών και ελαιοκομίας

Βασιζόμενος σε αρχειακά δεδομένα του βακουφιού του Μουράτ του Β', του έκτου κατα σειρά σουλτάνου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ο Κιοκσάλ διευκρίνησε ότι σίγουρα υπήρχαν καοτικημένες θέσεις αλλά κι ότι 20 περίπου οικισμοί από αυτούς που αναφέρονται στα μητρώα του βακουφιού, δεν μπορούν να εντοπισθούν επί του παρόντος. "Για τους οικισμούς αυτούς πρέπει να γίνει ξεχωριστή έρευνα, πράγμα που απαιτεί βεβαίως ένα team, έναν προϋπολογισμό, έναν σχεδιασμό. Κατά πάσα πιθανότητα, οι μη εντοπισμένοι οικισμοί βρίσκονται μεταξύ Περγάμου και Αλτίνοβας, αφενός, Gömeç και Bergama, αφετέρου (στους χάρτες η περιοχή μεταξύ Αδραμμυτίου/ Edremit και νοτίου ορίου του καζά του Ayazmend). Οι περιοχές αυτές έχασαν τον πληθυσμό τους λόγω φυσικών καταστροφών και έλλειψης κοινωνικής ειρήνης ή και δημόσιας ασφάλειας μετά το 1550. Ο αριθμός των οικισμών μειώνεται από τους 65 στους 14 ως τα 1573 σύμφωνα και πάλι με τα διαθέσιμα αρχειακά δεδομένα. Εάν αναλύσουμε αυτόν τον αριθμό με απλά μαθηματικά έχουμε: 6.500 μονίμους κατοίκους για ένα βακούφι του σουλτάνου Μουράτ του Β΄ που μετρά 65 οικισμούς, υπολογίζοντας ότι 15 φορολογικές μονάδες (çift-hane) συγκροτούν έναν οικισμό και 100 άτομα άνά οικισμό.

Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι το παλαιότερο έγγραφο όπου αναφέρεται το Αιβαλί είναι του 1768, σύμφωνα με τη μελέτη του Bayram Bayraktar. Για την ιστορία όμως του Αϊβαλιού τα αρχειακά έγγραφα του βακουφιού του Μουράτ του Β΄ είναι πολύ σημαντικά. Φέραμε την ιστορία του Αϊβαλιού πίσω κατά 200 περίπου χρόνια. Μπορούμε πλέον να υποστηρίξουμε ότι το Αϊβαλί στα τέλη του 16ου αιώνα δεν ήταν τόπος κατοίκησης, αλλά ζώνη καλλιεργειών και ελαιοκομίας, κι ότι 450 χρόνια πριν η γεωργία βασίζονταν σε μια οργανωμένη εργατική δύναμη. [...]

Το αίνιγμα του Οικονόμου...

Επισημαίνοντας ότι το "οικονόμος" που περνά λανθασμένα σε πολλές μελέτες ως όνομα του Ιωάννου Δημητρακέλλη, είναι στην πραγκατιμότητα τίτλος και ιδιότητα, ο Κιοκσάλ διευκρίνησε ότι ο Ι. Δημητρακέλλης δεν είχε άλλο αξίωμα σύμφωνα με τις γραπτές πηγές εκτός από εκείνα του "μοναχού και αρχηγού κωμοπόλεως". Ο όρος "οικονόμος" άρχισε να χρησιμοποιείται από τον 5ο μ.Χ. αιώνα, ακόμα κι αν απαντά στη Σύνοδο του 340, για να προσδιορίσει μέλος διαχειριστικής επιτροπής ακινήτων που ανήκουν σε θρησκευτικό ίδρυμα, ή γραφέα που εργάζεται για εκκλησία κατά την Βυζαντινή περίοδο. Ο όρος είχε παραπλήσιο αλλά διαφορετικό νόημα στην αρχαία εποχή. Μεταξύ 9ου μ. Χ. και 11ου αιώνα, ο οικονόμος ήταν κάποιος που διοριζόταν από τον Αυτοκράτορα, κι αργότερα συνήθως ένας κληρικός που διοριζόταν από επίσκοπο.

"Το όνομα λοιπόν του ανθρώπου μας δεν είναι Οικονόμος, είναι Ιωάννης Δημητρακέλλης. Η πορεία του ανθρώπου βγήκε στο φως της μέρας με δύο μόνο έγγραφα που βρήκα στα οθωμανικά αρχεία ύστερα από πολύ ψάξιμο. Συνεπώς, κατά πάσα πιθανότητα, ο Ι. Δημητρακέλλης άρχισε να υπηρετεί ως μοναχός είτε στο ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου (Μέσης Παναγιάς), είτε στο ναό του Αγίου Ιωάννου που ιδρύθηκε στα 1750.

Και πάλι λέω, με μεγάλη πιθανότητα, εξελέγη δημογέροντας στις αρχές του 1770 για τη συνοικία της Μέσης Παναγιάς. Σίγουρα υπηρέτησε ως δημογέροντας ως τα 1773. Στα 1780 έβαλε μπρος τις εργασίες κατασκευής της συνοικίας της Κάτω Παναγιάς που αποτελεί την πέμπτη χρονολογικά συνοικία του Αϊβαλιού. Εκεί που σήμερα βρίσκονται το τζαμί Χαϊρεντίν πασά και σχολεία, έστησε ένα είδος καταυλισμού, εργοταξίου. Στα 1784, μοναχοί του Όρους Άθως ζήτησαν να τους παραδοθούν προκειμένου να φυλάξουν οι ίδιοι τις δωρεές που συλλέγονταν από την κοινότητα στο Αϊβαλί. Κι έτσι άρχισε μια περίοδος συγκρούσεων που θα κρατούσε ως τα 1796 με την αντίδραση των μοναχών στα μοναστήρια που ιδρύονταν στο μεταξύ το ένα μετά το άλλο στο Αϊβαλί. Ο Ι. Δημητρακέλλης είχε αποιβιώσει πέντε χρόνια νωρίτερα στα 1791".

Για μια αναλυτική παρουσίαση των ερευνών του Hayri Kaan Köksal πάνω στην ανθρωπογεωγραφία, την οικονομία και οικιστική εξέλιξη στο Αϊβαλί και τα περίχωρά του από τον 15ο αιώνα κι έπειτα, διαβάστε στα τουρκικά αφού κλικάρετε στον σύνδεσμο https://kaankoksal.blogspot.com/2019/09/xv-yuzyildan-itibaren-ayvalik-ve-yakin.html

"Στο πρώτο μέρος αυτής της σειράς, μοιράστηκα τα αποτέλεσματα της έρευνας που έκανα στην περιοχή ειδικά για το ιερό ίδρυμα (vakıf) του Σ. Μουράτ, του έκτου κατά σειρά σειρά σουλτάνου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Εξέτασα το ζήτημα του βακουφιού που ιδρύθηκε κατά το πρώτο τέταρτο του 15ου αιώνα για μια περίοδο 150 περίπου ετών με τη βοήθεια τεσσάρων πολύτιμων ερευνητικών εργασιών. Στο συμπέρασμα, εντοπίστηκαν τόποι εγκατάστασης ειδικά στην περιοχή του Αγιασματιού (Ayazmend) κι υπογραμμίστηκε η σημασία της ετερογένειας του πληθυσμού.

Στο δεύτερο μέρος, θα προσπαθήσω να εξετάσω τα ανθρωπογεωγραφικά κι οικονομικά δεδομένα που αφορούν στα έτη 1530 με 1573 της ίδιας περιοχής. Θα προσπαθήσω λοιπόν να κατανοήσω τη λειτουργία της οθωμανικής διοίκησης, για περίπου 50 χρόνια, στο Αγιασμάτι διακρίνοντας το, από τη μια, ως στρατιωτική φορολογική μονάδα (nahiye), κι από την άλλη, ως διοικητική ενότητα (kaza) εντοπίζοντας φυσικά πρόσωπα και νομικά ιδρύματα υποκείμενα φόρων ή τελών. Το 1573 είναι η τελευταία χρονιά "απογραφής γαιών" από άποψη περιοδολόγησης του κλασσικού οθωμανικού οικονομικού/ δημοσιονομικού συστήματος. Σύμφωνα με τον χρονογράφο Selaniki, ο Φερχάτ Πασά απαγόρευσε κατα τη διάρκεια της πρώτης του θητείας ως sadrazam (1591-92) τις απογραφές στα βιλαέτια κι επέβαλε την αρχή της μιας απογραφής κάθε 30 χρόνια όπου χρειαζόταν".