Ένα μεγάλο οδοιπορικό στην Τουρκία, μια σημαντική μελέτη στα ελληνικά

Για τον αναγνώστη που ψάχνει να καταλάβει, για τον ταξιδιώτη που ζητά έναν "ταξιδιωτικό" οδηγό που δεν μένει στην επιφάνεια των πραγμάτων...

Δίχως υπερβολή, η Τουρκία, το τρένο του μεγάλου εκσυγχρονισμού που συνέγραψαν οι Γιώργος Αγγελετόπουλος και Ευάγγελος Αρεταίος, κι εκδόθηκε από τις Εκδ. Παπαδόπουλος, τον Απρίλη του 2019, είναι ένα ιδανικό βιβλίο για όποιον κι όποιαν θέλει να μπει γρήγορα στα "βαθιά" χωρίς να κινδυνεύει να πνιγεί σε "αναλύσεις ειδικών επί του θέματος". Ο Ε. Αρεταίος δημοσιογραφεί για χρόνια πάνω στην τουρκική κοινωνία και πολιτική, αφού, πρώτα, σπούδασε νομική επιστήμη (Γαλλία) κι ισλαμικές σπουδές (Βέλγιο). Ο Γ. Αγγελετόπουλος εργάζεται για χρόνια σε θέσεις υπουργείων στην Ελλάδα, αφού όμως σπούδασε νεώτερη και σύγχρονη τουρκική ιστορία σε επίπεδο διδακτορικού (Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, Λευκωσία). Η συνεργασία των δύο ειδικών είχε, εν τέλει, ως καρπό ένα εξαιρετικό βιβλίο για τους μη-ειδικούς. Η ειδίκευση, οι ειδικότητες, η βαθιά γνώση της ιστορίας και του παρόντος της Τουρκίας, του μεν Ευάγγελου και του δε Γιώργου πότισαν το βιβλίο από την αρχή ως το τέλος, χωρίς να βαρύνουν τον αναγνώστη.   

«Φτάνοντας στο Καρς, μια πόλη κοντά στα σύνορα με την Αρμενία, ένιωσα μια παράξενη ένταση. Περίπου δεκαπέντε μέρες στα τρένα, είχα διασχίσει την Ανατολία από την Άγκυρα μέχρι το Καρς, με ενδιάμεσους σταθμούς το Κάισερι, το Σίβας και το Έρζουρουμ». Με αυτά τα δεδομένα και τα συναισθήματα ξεκινά η εισαγωγή για να μας σερβίρει, ακριβώς μετά από τις σελίδες των περιεχομένων, τόσο την διάρθρωση του οδοιπορικού, όσο και το ύφος και τις εικόνες που πρόκειται να ακολουθήσουν. « Το δεύτερο ταξίδι, από τη Σμύρνη μέχρι το Ντιγιαρμπακιρ και πίσω στην Κωνσταντινούπολη, με στάση στο Ικόνιο και τα Άδανα, θα ακολουθούσε τον επόμενο μήνα, πριν από τις προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές στην Τουρκία, στις 24 Ιουνίου 2018». Από την επικαιρότητα, ο Ευάγγελος ξέρει να ξεγλιστρά όμορφα, πηγαίνοντας άλλοτε σε σκηνές καθημερινότητας (όπως, π.χ., «μικροπωλητές πουλάνε νερά γιατί κάνει ήδη ζέστη»), άλλοτε σε αλλαγές που πήραν χρόνια (όπως «Το ογκώδες μαυσωλείο του Ατατουρκ κάποτε δέσποζε πάνω από την Άγκυρα»), κι όταν χρειάζεται, ακόμα πιο πίσω, στο πρόσφατο οθωμανικό παρελθόν (όπως «Ο Αμπντουλ Χαμιτ δεν ήταν ο πρώτος σουλτάνος που είδε τον σιδηρόδρομο ως πολιτική»). Πρόκειται, λοιπόν, για ένα εξαιρετικά 'έξυπνο' βιβλίο : οι συγγραφείς μεταφέρουν με δεξιοτεχνία τις συζητήσεις που κάνει ο κόσμος στην Τουρκία σήμερα, για το χθες και το αύριο της χώρας, μαζί με σκηνές από δρόμους, πλατείες ή συνοικίες σημαντικών μεγαλουπόλεων, έχοντας κατα νου πρώτα ως ιστορικοί, φερ'ειπείν, την μπρωντελική «μακρά διάρκεια» ή τη χεγκελιανή «πανουργία του λόγου», κι έπειτα, ως συγγραφείς, τις δυσκολίες και τους στόχους του εγχειρήματός τους.

«Στην ελληνική καθημερινότητα», όπως καταλήγει το επίμετρο, «η ενασχόληση με την Τουρκία κυριαρχεί έχοντας ως επίκεντρο τις διμερείς σχέσεις, σπανιότερα δε τις περιφερειακές. Η γειτονική κοινωνία, όμως, παραμένει ένας μεγάλος άγνωστος. Το εμπόδιο της γλώσσας, η άγνοια σε συνδυασμό με την έλλειψη ενδιαφέροντος, η επιφανειακή εξοικείωση, πολλές φορές και η στρεβλή απεικόνιση που οδηγεί σε αυθαίρετα συμπεράσματα παραμένουν ανυπέρβλητα εμπόδια. Κι όμως. Για μια χώρα όπως η Τουρκία που, σαν τον τίτλο της ταινίας του Βιμ Βέντερς, είναι 'τόσο κοντά και τόσο μακρυά' με την Ελλάδα, είναι ενδιαφέρον και χρήσιμο να αντιλαμβάνεται κανείς τα 'σημεία των καιρών'».

Η θέση των συγγραφέων, όπως συνοψίζεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, υποστηρίζει ότι "Τελικά η Τουρκία δεν συντηρητικοποιείται. Κάθε άλλο: αντίθετα από ό,τι θα επιθυμούσε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και παρά τις κραυγές των συντηρητικών και των εθνικιστών, η κοινωνία της εκσυγχρονίζεται ραγδαία. Το παρόν οδοιπορικό αποδεικνύει πως νέες, υβριδικές ταυτότητες προτάσσουν την ατομικότητα ως όπλο ενάντια στον αυταρχισμό που καλλιεργείται στην ενδοχώρα.

Μετά την καταστολή της εξέγερσης του πάρκου Γκεζί το 2013 και το πραξικόπημα του Ιουλίου 2016, ο Ερντογάν τροφοδοτεί συνειδητά ένα επικίνδυνο κλίμα πόλωσης, στο οποίο κυριαρχούν ο άκρατος εθνικισμός, η υπερσυντηρητική πατριαρχία και η κουλτούρα της βίας, καλλιεργώντας την πεποίθηση ότι η Τουρκία βάλλεται πανταχόθεν από εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς. Την ίδια στιγμή, όμως, ένας βαθύς κι υποσυνείδητος εκσυγχρονισμός έχει αρχίσει να μετασχηματίζει τη συμπεριφορά, την καθημερινότητα, τις νοοτροπίες και, τελικά, τις προσδοκίες των Τούρκων πολιτών.

Μέσα από ενδελεχείς δημοσιογραφικές παρατηρήσεις και εξαιρετικές θεωρητικές επισημάνσεις, βασισμένες στην ιστορία και την κοινωνιολογία τόσο της Τουρκίας όσο και των μουσουλμανικών κοινωνιών εν γένει, το βιβλίο αποκαλύπτει την αντιφατική αυτή πορεία της Τουρκίας, όπου ο αυταρχισμός κι ο εθνικισμός έρχονται αντιμέτωποι με την ατομικότητα, που αμφισβητεί το παραδοσιακό, το κυρίαρχο μοντέλο συμπεριφορών και φέρνει ακόμα και τους συντηρητικούς πληθυσμούς της ενδοχώρας όλο και πιο κοντά στο σύγχρονο τρόπο ζωής".