Το τελευταίο τέλμα της Τουρκίας: η παρέμβαση στη Λιβύη

του Conn Halinan: Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Ερντογάν, ειδικά μετά από τη συντριβή του στη Συρία, θεώρησε καλό να υποστηρίξει μια πλευρά στον εμφύλιο της Λιβύης. Πάντως, το ότι σκέφτηκε Σύριους να θέλουν να πολεμήσουν στη Λιβύη, υποδείκνυει μια ορισμένη απόσταση από την πραγματικότητα.

Εκ πρώτης όψεως, η τουρκική παρέμβαση στον εμφύλιο πόλεμο της Λιβύης φαίνεται να είναι μια σοφή κίνηση στην ενεργειακή σκακιέρα της Ανατολικής Μεσογείου, ένας έλεγχος στα σχέδια κοινοπραξίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), της Ελλάδας, της Αιγύπτου, του Ισραήλ και της Κύπρου για την εκμετάλλευση υπεράκτιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου και πετρελαίου.

Ως αντάλλαγμα σε στρατιωτική στήριξη, η Κυβέρνηση Εθνικής Συνεννόησης (GNA) που υποστηρίχθηκε από τον ΟΗΕ, στην Τρίπολη υπέγραψε, όντας σε δύσκολη θέση, συμφωνία τον περασμένο Νοέμβριο, η οποία επαναπροσδιορίζει τα θαλάσσια σύνορα στην περιοχή, δίνοντας στην Άγκυρα μια θέση στο τραπέζι. Ή τουλάχιστον αυτό ελπίζει ο Τούρκος πρόεδρος Ρ. Τ. Ερντογαν.

Όμως, "ελπίδα" και "Λιβύη" δεν είναι δύο λέξεις που ταιριάζουν εύκολα, κι η Άγκυρα διαπιστώνει ότι η τουρκική παρέμβαση είναι λιγότερο μια κίνηση σε ένα παιχνίδι επιδέξιων ελιγμών, από ένα ξεπερασμένο τέλμα παλιάς εποχής. To γιατί ο Τούρκος που κυβερνά μόνος του, σκέφτηκε ότι ήταν καλή ιδέα να διαλέξει μια πλευρά σε έναν εμφύλιο πόλεμο, είναι δύσκολο να το καταλάβει κανείς, ειδικά μετά από τη συντριβή του στη Συρία.

Όταν ξέσπασε ο εμφύλιος στη Συρία το 2011, ο Ερντογάν έτρεξε να εξοπλίσει και να εφοδιάσει με προμήθειες την αντιπολίτευση στην κυβέρνηση Assad, να βοηθήσει τους εξτρεμιστές της Αλ Κάιντα να περάσουν τα σύνορα με την Τουρκία, προβλέποντας ότι οι ημέρες του καθεστώτος της Δαμασκού ήταν μετρημένες. Εννέα χρόνια αργότερα, η Τουρκία είναι πλημμυρισμένη με 3,8 εκατομμύρια πρόσφυγες και οι σύμμαχοι της Άγκυρας ασχολούνται μόλις με την επαρχία Ιντλιμπ της Συρίας στα βορειοδυτικά.

Ενώ η περσινή εισβολή της Τουρκίας στη Συρία οδήγησε μακριά τους περισσότερους Κούρδους από τα ανατολικά σύνορα της Συρίας με τους Τούρκους, τα συριακά και τα ρωσικά στρατεύματα μπλόκαραν τα σχέδια της Άγκυρας για μια ζώνη ασφαλείας βάθους 20 μιλίων στην οποία θα μπορούσε να μεταφέρει εκατομμύρια πρόσφυγες.

Μετά από μια σχεδόν δεκαετή επέμβαση, ο Ερντογάν βρήκε τον στρατό του σε τέλμα και με την πλευρά εκείνη που έχασε στον εμφύλιο της Συρίας, με αυξανόμενη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό αναφορικά με τους πρόσφυγες και την οικονομία, και με τις κινήσεις του να φαίνονται να έχουν ξεπεραστεί από τους χειρισμούς Μόσχας και Δαμασκού. Κι όμως, η Τουρκία διαλέγει για άλλη μια φορά στρατόπεδο σ'έναν εμφύλιο κι αυτή τη φορά περισσότερο από 1.000 μίλια μακριά από τα σύνορά της.

Το πιο πρόσφατο τουρκικό τέλμα

Υπάρχει μια λογική στην κίνηση της Άγκυρας στη Λιβύη. Οι αξιώσεις της Τουρκίας πάνω σε ενεργειακούς πόρους, βασίζονται στην κατοχή της στη βόρεια Κύπρο και η Τουρκία αντιτίθεται στο ότι την άφησαν έξω από την περιφερειακή συμφωνία ενέργειας που σχεδίασε η κοινοπραξία. Αφού όμως καμία χώρα στον κόσμο δεν αναγνωρίζει την Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, οι αξιώσεις της Άγκυρας για ένα κομμάτι της ενεργειακής πίτας έχουν αγνοηθεί.

Όταν η Αίγυπτος, το Ισραήλ, η Κύπρος, η Ιταλία, η Ιορδανία και η Παλαιστίνη συγκρότησαν το Φόρουμ Ανατολικής Μεσογείου πέρσι, η Άγκυρα έμεινε απ'έξω. Ορισμένα μέλη του Φόρουμ θέλουν να κατασκευάσουν έναν αγωγό για την μεταφορά φυσικού αερίου μέσω Κρήτης στην Ιταλία και στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Η αντιπαράθεση για τα ενεργειακά γίνεται κατά καιρούς σκληρή. Τουρκικά πολεμικά πλοία απομάκρυναν τον περασμένο χρόνο ιταλικά σκάφη γεωτρήσεων, αλλά υποχώρησαν μπροστά σε μια αμερικανική εταιρεία ενέργειας που συνοδευόταν από πολεμικό σκάφος των Η.Π.Α. Οι εντάσεις είναι υψηλές μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας και ένα είδος στρατιωτικής σύγκρουσης δεν είναι εκτός συζήτησης, παρά το γεγονός ότι Τουρκία και Ελλάδα είναι και οι δύο μέλη του ΝΑΤΟ.

H συνήθως βέβαια επιδεξιότητα του Τούρκου προέδρου φαίνεται ότι τον εγκατέλειψε. Δηλώνοντας ανοιχτά προτίμηση για μία πλευρά στη Λιβύη, η Τουρκία κατέστρεψε την ικανότητά της να επηρεάζει τις εξελίξεις. Οι Ρώσοι και οι Γάλλοι εμπλέκονται επίσης βαθιά στη Λιβύη, υποστηρίζοντας τον Λιβυκό Εθνικό Στρατό (LNA) με βάση στα ανατολικά, στο Tobruk. Η Ιταλία υποστηρίζει την αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση εθνικής συνεννόησης (GNA) με έδρα την Τρίπολη.

Οι Γάλλοι περνάν όπλα κρυφά στον Λιβυκό Εθνικό Στρατό και μια ρωσική ιδιωτική εταιρεία, ο όμιλος Wagner, παρέχει μισθοφόρους και εκπαιδευτές. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή ανάμιξη δεν δηλώνεται και είναι ανεπίσημη, επιτρέποντας στις χώρες αυτές να παίξουν μεσολαβητικό ρόλο στο μέλλον.

Εγγυώμενη, όμως, ότι θα προστατεύσει την κυβέρνηση με έδρα την Τρίπολη, η Τουρκία έβαλε τον εαυτό της στη γωνία. Ο μόνος πραγματικός σύμμαχός της είναι το Κατάρ και (λαθραία) η Ιταλία.

Ανοιχτά εναντίον της κυβέρνησης με έδρα την Τρίπολη διάκεινται τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Αίγυπτος, τα οποία οδήγησαν, μαζί με γαλλικές ρουκέτες και ρώσους μισθοφόρους και drones, την κυβέρνηση της Τρίπολης εκτός Σύρτης και χτυπούν την πόρτα της πρωτεύουσας. Το σχέδιο του Ερντογάν για αποστολή Τούρκων στρατιωτών απερρίφθη από την ομόφωνη αντίθεση του 22μελούς Αραβικού Συνδέσμου και της Διάσκεψης του Βερολίνου για τον πόλεμο. Και το σχέδιο της Τουρκίας να χρησιμοποιήσει Σύριους μισθοφόρους φαίνεται να έχει πεθάνει εν τη γενέσει. Το ότι ο Ερντογαν σκέφτηκε Σύριους να θέλουν να πολεμήσουν στη Λιβύη, υποδεικνύει μια ορισμένη απόσταση από την πραγματικότητα.

Ο Ερντογάν υπολόγισε αρχικά ότι η παρέμβασή του θα υποστηριχθεί από το Μαρόκο όπου το κυβερνών κόμμα είναι στενά ευθυγραμμισμένο με το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) του Ερντογάν. Αλλά αντί να ανοίξει τα αεροδρόμια του στα τουρκικά πολεμικά αεροσκάφη, το Μαρόκο παραμένει ασυζητητί ουδέτερο, όπως η Αλγερία.

Στην Τουρκία, η επέμβαση ήταν δημοφιλής. Πολλοί Τούρκοι νοσταλγούν τις παλιές εκείνες μέρες που η Οθωμανική Αυτοκρατορία διοικούσε τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Η δε κυβέρνηση στην Τρίπολη είναι σύμμαχος με τις τουρκικές εθνοτικά πολιτοφυλακές στη Μιζράτα. Η Λιβύη ήταν η τελευταία οθωμανική κτήση που διέφυγε από την κυριαρχία της Κωνσταντινούπολης. Αλλα το πόσο θα διαρκέσει αυτή η δημοφιλία είναι ένα ανοιχτό ζήτημα.

Διαίρεση στις τάξεις οπαδών και ...

Η τουρκική οικονομία βρίσκεται σε ύφεση και η ανεργία στο 14%. Η Τουρκία σύντομα θα πρέπει να διαχειριστεί την κατάσταση με τους εκατοντάδες χιλιάδες Σύριους πρόσφυγες που προασπαθούν να διαφύγουν από το Συριακό Στρατό και τη ρωσική αεροπορία στο βορειοδυτικό τμήμα της χώρας.

Κι άλλες περιπέτειες όμως στο εξωτερικό έχουν πάει προς το νότο. Τον περασμένο μήνα, πολλοί Τούρκοι εργολάβοι και αστυνομικοί έγιναν στόχος βόμβας σε ένα δρόμο στην Σομαλία. Η Τουρκία έχει ρίξει πάνω από ένα δισεκατομμύριο δολάρια σε αυτή τη χώρα που έχει διαλυθεί από τον πόλεμο, αναλαμβάνοντας το κυριότερο αεροδρόμιο και  λιμάνι. Αλλά αν θέλετε τον ορισμό του "τέλματος", δεν έχετε παρά να κοιτάξετε τη Σομαλία.

Στον τελευταίο γύρο των τουρκικών αυτοδιοικητικών εκλογών, το AKP του Ερντογάν εισέπραξε μια συντριβή, χάνοντας τις έξι μεγαλύτερες πόλεις της Τουρκίας. Το εξαιρετικά δαπανηρό του σχέδιο να σκάψει ένα τεράστιο κανάλι για να συνδέσει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Θάλασσα του Μαρμαρά, δημιούργησε μια αντιπολίτευση που τον πριόνισε στην Κωνσταντινούπολη και έναν από τους λόγους για τους οποίους το AKP έχασε τις εκλογές.

Η απώλεια τον χτύπησε διπλά, επειδή η Κωνσταντινούπολη ήταν εκεί όπου ο Ερντογάν ξεκίνησε στην πολιτική. Ήταν επίσης μια κότα με χρυσά αυγά για το ΑΚΡ τα οποία εισέπραξε ως αντάλλαγμα από κατασκευαστικές εταιρείες. Η πόλη αντιπροσωπεύει πάνω από το 30% του ΑΕΠ της Τουρκίας. Μήπως ο πιο ισχυρός και πετυχημένος πολιτικός μετά από τον ιδρυτή της μοντέρνας Τουρκίας άρχισε κάπου να σκοντάφτει;

Για περίπου 20 χρόνια, ο Ερντογάν κυριάρχησε στη χώρα συνδυάζοντας μια έξυπνη πολιτική με σιδερένια πυγμή. Έχτισε μια τρομερή εκλογική μηχανή μέσω σχεδίων στον κατασκευαστικό τομέα - το κανάλι είναι το πιο πρόσφατο - γέμισε κάλπες, εξάλειψε σχεδόν τα μέσα ενημέρωσης της αντιπολίτευσης και έστειλε χιλιάδες αντιπάλους του στη φυλακή.

Αλλά η Συρία είναι μια καταστροφή, η Λιβύη μοιάζει με μια γέφυρα πολύ πολύ μακριά και η Αφρικανική Ένωση σκέφτεται να αποσύρει στρατεύματα από τη Σομαλία, αφήνοντας την Τουρκία να κληρονομήσει ένα πόλεμο δύο δεκαετιών. Ο Ερντογάν έρχεται σε αντίθεση με την ΕΕ και με όλες τις χώρες της Μέσης Ανατολής εκτός του Κατάρ. Κι ακόμη και το Κατάρ φαίνεται να τοποθετείται για να διευθετήσει τις διαφορές του με δύο περιφερειακούς αντιπάλους της Τουρκίας, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Στα εσωτερικά, η τουρκική λίρα κάνει βουτιά, η ανεργία παραμένει πεισματικά υψηλή, τα τεράστια κατασκευαστικά έργα δεν λαδώνουν πλέον την οικονομική μηχανή. Στο παρελθόν, ο Ερντογάν θα μπορούσε να βασιστεί σε συντηρητικούς, θρησκευόμενους Κούρδους για να στηρίξει το ΑΚΡ, αλλά οι κατασταλτικές του πολιτικές έναντι της κουρδικής κοινότητας έχουν αποξενώσει αυτή τη μειονότητα. Τελευταία το κόμμα κόπηκε βγάζοντας ένα κεντρο-δεξιό κόμμα που έλκει όσους ανησυχούν από την αρχή του ενός ανδρός.

Ποτέ μη λες ότι ο Ερντογαν τέλειωσε

Το να πει όμως κανείς ότι ο Ερντογαν βγήκε εκτός παιχνιδιού, είναι πολύ πρόωρο. Μπορεί να κρατήσει την Ε.Ε. σε απόσταση απειλώντας να εξαπολύσει εκατομμύρια πρόσφυγες που διαμένουν τώρα στην Τουρκία. Μπορεί να υπολογίζει στην αφοσίωση των στρατιωτικών και της αστυνομίας για να τρομοκρατήσει μεγάλο μέρος της αντιπολίτευσης και να εξακολουθήσει να βασίζεται στους περισσότερους θρησκευόμενους Τούρκους.

Ενώ δεν υπάρχουν προγραμματισμένες εκλογές πριν από το 2023, ο Ερντογαν πιθανά να τις έφερνε στο 2021, αν όχι νωρίτερα, εκτιμώντας ότι μπορεί να κάνει άλλη μια νίκη. Αλλά το ΑΚΡ δεν κατέβηκε ποτέ σε εκλογές με την αντιπολίτευση να ελέγχει τις μεγαλύτερες πόλεις και με διαιρέσεις εντός των τάξεών του. Μπορεί να κάνει τις πρόωρες εκλογές του, αλλά μπορεί να μην του βγουν όπως θα ήθελε.