Μετά τον Ερντογάν τι;

του Ruşen Çakır: Είναι πλέον φανερό ότι η εποχή Ερντογαν κλείνει. Το σημείο, συνεπώς, στο οποίο πρέπει να εστιάσουμε είναι κατ’εμέ στο τι θα γίνει μετά.

Είναι πλέον φανερό ότι η εποχή Ερντογαν κλείνει. Το σημείο, συνεπώς, πάνω στο οποίο πρέπει να εστιάσουμε είναι κατ’εμέ το τι θα γίνει μετά. Εδώ είναι όμως τα δύσκολα. Διότι δεν διαφαίνονται και πολύ κινητικότητα, παίχτες, διέξοδοι, προοπτικές: ούτε εμείς από το εσωτερικό, ούτε αυτοί που μας κοιτάν από το εξωτερικό διαβλέπουν κάτι.

Πρώτα πρώτα, λόγω των εκλογών της 31 Μάρτη και της 23 Ιούνη, υπήρξε ένα ενδιαφέρον για τον Ekrem İmamoğlu και εν μέρει τον Mansur Yavaş που εξελέγησαν δήμαρχοι Κωνσταντινούπολης και Αγκύρας αντίστοιχα. Τώρα βρισκόμαστε σε μια φάση όπου το ενδιαφέρον για τον Ιμάμογλου έχει μειωθεί κατά πολύ, κι αυτό για τον Γιαβας έχει ανέβει. Η πρωτοβουλία Νταβούτογλου δεν δημιούργησε ενθουσιασμό, κι όσο ο Μπαμπατζαν καθυστερεί, τόσο μειώνει τις προσδοκίες. Από τα άλλα κόμματα της αντιπολίτευσης, το Κόμμα της Ευημερίας δεν είναι ένα κόμμα που μπορεί να πατήσει γερά στα πόδια του, και το Καλό Κόμμα δεν εμφανίζεται ως μια δυνατή εστία με όραμα ή με προοπτική άλλη από το να ασχολείται με αδιάφορες παραιτήσεις στο εσωτερικό του. Το CHP, πέρα από το ότι είναι το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, δεν φαίνεται να αποτελεί αξιόλογη δύναμη. Στην πραγματικότητα, αυτό που διαφαίνεται είναι ότι το CHP θα επιχειρήσει την σύμπηξη μιας συμμαχίας για την παράδοση-παραλαβή της εξουσίας, ως ενός είδους κηδεμόνας  αυτής της συμμαχίας. Κι αυτό όμως είναι κάτι πολύ δύσκολο : πώς να ενώσεις σε μια κοινή προοπτική δύο νέα κόμματα, το Καλό Κόμμα, το Κόμμα της Ευημερίας και το HDP. Θα το πετύχει; Αυτό δεν το γνωρίζουμε διότι, από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση θα επιχειρήσει να εμποδίσει την σύμπηξη συμμαχίας με τους τελευταίους άσσους που της έμειναν.

Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, πάνω σε ποια βάση θα ενώνονταν τα 3+1 κόμματα; Ένας κοινός τόπος που έχει αναδειχθεί ως αυτή τη στιγμή, πέρα από το λόγο περί δημοκρατίας, περί κράτους δικαίου κτλ., είναι η προοπτική της επιστροφής στον κοινοβουλευτισμό, δηλαδή, το τέλος του προεδρικού συστήματος Ερντογάν κι η επαναφορά του παλαιού κοινοβουλευτικού συστήματος. Αυτό μπορεί να είναι καλό για αρχή. Αρκεί όμως για να κάνει μια συμμαχία να διαρκέσει; Για να είμαι ειλικρινής, δεν είμαι και πολύ σίγουρος.

Το ζήτημα που έχει εδώ προτεραιότητα είναι το εξής : είτε πάρουμε ένα – ένα τα κόμματα της αντιπολίτευσης, είτε ως σύνολο, ας πούμε, ως Εθνική Συμμαχία όπως στο δημοψήφισμα για τη συνταγματική μεταρρύθμιση, βλέπουμε ότι οι στάσεις τους γενικά, όταν ασκούν κριτική στην κυβέρνηση, στις ενέργειές της, στην εξωτερική ή την οικονομική πολιτική, δεν υποδεικνύουν μια αντιπολίτευση που ψάχνει να γίνει κυβέρνηση με τρόπο σαφή, ισχυρό ή πειστικό. Ας το ξαναπώ: αντιπολίτευση που ψάχνει να γίνει κυβέρνησης,  εξουσία δεν έχουμε. Εννοείται ότι θεωρητικά η αντιπολίτευση είναι κόντρα στην κυβέρνηση και θέλει να έρθει στη θέση της. Αλλά δεν υπάρχει προοπτική από άποψη προσωπικότητας, ηγέτη ή κόμματος αντιπολίτευσης στην Τουρκία, που να τονίζει κάτι τέτοιο διαρκώς, που να εξηγεί γιατί πρέπει αυτή να γίνει κυβέρνηση και να προσπαθεί να εξηγήσει τι θα κάνει και πως θα το πετύχει αφού τα καταφέρει.

Είναι λες κι έχουμε την περίπτωση του «ώριμου φρούτου»: η κυβέρνηση είναι εδώ, κατά κάποιο τρόπο θα σβήσει μόνη της, κι η αντιπολίτευση θα έρθει να καθίσει στο χώρο που θα μείνει κενός, είναι δηλαδή σαν τα γεγονότα να έχουν αφεθεί να πάρουν μόνα τους το δρόμο τους. Ωστόσο έπρεπε, ειδικά μετά από τη μεγάλη επιτυχία της αντιπολίτευσης και τη μεγάλη αποτυχία της κυβέρνησης στις αυτό-διοικητικές εκλογές, τα προβεβλημένα στελέχη της αντιπολίτευσης να εξηγούν, χωρίς να κόψουν το ρυθμό [της νίκης], ότι πλέον μια εποχή κλείνει και, από την άλλη, το πως θα διαμορφωθεί η νέα εποχή, αυτή που εγώ ονόμαζα για ένα διάστημα αλλά δυστυχώς δεν το συνέχισα, ενώ ωφελεί να χρησιμοποιούμε τον όρο «ολοκαίνουρια Τουρκία» [ΣτΜ: ευθεία αναφορά στον όρο «Νέα Τουρκία» ως ένα από τα σλόγκαν του ΑΚΡ]. Από τη διενέργεια των αυτο-διοικητικών εκλογών ως σήμερα έχει περάσει περίπου ένας χρόνος και δεν είμαστε ακόμα στο σημείο αυτό. Αντίθετα έχουμε μια αντιπολίτευση που έχει κολλήσει στην άσκηση κριτικής στον Ερντογάν και το πολύ πολύ να υπογραμμίζει την ανάγκη επιστροφής στον κοινοβουλευτισμό.

Γνωρίζω καλά ότι είναι εύκολο να κάνει κανείς αντιπολίτευση στην αντιπολίτευση. Δεν είναι επομένως αυτή η πρόθεσή μου. Κι εδώ θα πω κάτι που λέω συνεχώς στους ξένους όταν με ρωτούν και το έχω πει επανειλημμένως με διαφορετικές αφορμές. Θέλω να τονίσω καθαρά ότι ζούμε σε μια χώρα όπου ο Ερντογάν  έχει ηττηθεί προ καιρού αλλά δεν έχει γίνει σαφές ποιος έχει κερδίσει. Η Τουρκία περιμένει τον νικητή. Όποιος κι αν είναι αυτός – άτομο, ομάδα, κόμμα ή συμμαχία – αυτός οφείλει να εμφανιστεί. Ειδάλλως δεν μπορούμε να περάσουμε αυτομάτως σε μια ολοκαίνουρια Τουρκία με το σύστημα του «θα έρθει ένας μόλις φύγει ο άλλος». Αν πει και γίνει έτσι, με το που θα φύγει ο ένας, θα έρθει μια άλλη εκδοχή του Ερντογαν στη θέση του.  

Η Τουρκία όμως έχει ανάγκη μιας κίνησης ή ορισμένων που να μπορούν να πείσουν την κοινή γνώμη, τους ανθρώπους ότι θεσμοί που έμειναν κενοί περιεχομένου ειδικά τα τελευταία χρόνια της περιόδου ΑΚΡ, μπορούν να ανοικοδομηθούν με τρόπο στέρεο, σε μια προοπτική ανοικοδόμησης του κράτους δικαίου, που μπορούν να υλοποιήσουν. Σε αντίθετη περίπτωση, είτε η αντιπολίτευση θα παραλάβει την εξουσία ως ένα είδος επανάληψης της υπάρχουσας κυβέρνησης – και δεν έχει τόσο σημασία ποιος θα την αναλάβει – είτε η υπάρχουσα κυβέρνηση θα παρατείνει το βίο της με μια συνταγή που θα φτιάξει μόνη της παίρνοντας θάρρος από την έλλειψη δυναμισμού της αντιπολίτευσης. Το δεύτερο από τα σενάρια, δεν νομίζω ότι έχει και μεγάλες πιθανότητες, καθώς αν κοιτάξουμε έναν έναν τους παίχτες που δρουν για την κυβέρνηση Ερντογάν, δεν βρίσκουμε μια δομή που να μπορεί να σηκώσει την Τουρκία για πολύ. Δεν είναι κατ’εμέ δυνατόν να προκύψει από το ΑΚΡ κάτι νέο που να μπορεί να πάει τη χώρα κάπου ανανεώνοντας τη διακυβέρνηση. Κι όταν όμως κοιτάζουμε την αντιπολίτευση, τους διάφορους λόγους της, βλέπουμε έναν συνδυασμό που περιμένει τον αντίπαλό του να εξαφανιστεί μόνο του, κι εγγυάται να μην κάνει τίποτα παραμένοντας όσο γίνεται ακίνητος ως αντιπολίτευση.

Η εποχή Ερντογάν κλείνει αλλά χρειάζεται κάποιοι να ανοίξουν τη νέα εποχή. Βλέπουμε αυτό που κλείνει χωρίς να βλέπουμε τι ανοίγει. Κι ίσως δούμε τις επόμενες μέρες κάποια σημάδια αυτού που έρχεται. Αλλά ναι, έτσι όπως φαίνεται τώρα, κάτι κλείνει και τίποτα δεν ανοίγει και, μ’αυτήν την έννοια η Τουρκία συνεχίζει σε ένα δρόμο που χάνει ως χώρα μαζί με τους πολίτες της να χάνουν όλοι μαζί χωρίς να μπορεί να ανανεώσει τον εαυτό της. Αυτά λοιπόν είχα να πω, καλημέρα σας.