Τουρκία κι Ισραήλ: σε τροχιά σύγκρουσης στη Μεσόγειο;

του Joshua Krasna : Οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις δημοσίευσαν την ετήσια αξιολόγηση πληροφοριών (intelligence) στις 15 Ιανουαρίου και για πρώτη φορά περιέλαβαν τις επιθετικές περιφερειακές πολιτικές του Τούρκου Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Έρντογαν

ως κορυφαίο κίνδυνο προς παρακολούθηση, χωρίς όμως να διαβλέπουν μια ευθεία σύγκρουση με την Τουρκία το 2020. Αντίθετα, μια πιο προσεκτική ματιά στις σημερινές ψυχρές σχέσεις μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, αναδεικνύει ένα ενδχόμενο κλιμάκωσης που εκδηλώνεται όχι μόνο στο χώρο της πολιτικής που συμπεριλμβάνει τους Παλαιστινίους ή την καταπολέμηση της τρομοκρατίας αλλά και στον τομέα της ενέργειας.

Στις 2 Ιανουαρίου, το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος υπέγραψαν συμφωνία για την κατασκευή υποθαλάσσιου αγωγού μεταφοράς φυσικού αερίου από πεδία της Ανατολικής Μεσογείου προς την Ευρώπη. Το έργο EastMed στοχεύει να μεταφέρει φυσικό αέριο από ισραηλινά και κυπριακά υπεράκτια πεδία άντλησης φυσ. αερίου, στην Ιταλία και στη συνέχεια στην υπόλοιπη Ευρώπη, εξασφαλίζοντας στην ήπειρο σταθερή προμήθεια μη ρωσικού φυσικού αερίου. Παράλληλα όμως με αυτή την διπλωματική επιτυχία, το έργο έχει κλιμακώσει κι άλλο την κρίση μεταξύ των τριών υπογραφόντων, αφενός, και της Τουρκίας, αφετέρου, στην αρένα του φυσικού αερίου και γενικότερα.

Η υπογραφή της συμφωνίας για τους αγωγούς, σηματοδοτεί την πιο πρόσφατη εξέλιξη σε μια δεκαετία σταθερά αυξανόμενης τριμερούς συνεργασίας, αφού το Ισραήλ ανακάλυψε φυσικό αέριο κάτω από τα χωρικά του ύδατα. Η ενεργειακή συνεργασία επιταχύνθηκε πριν από ένα χρόνο, με τη δημιουργία του Φόρουμ φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου (EMGF). Αυτή η μοναδική πλατφόρμα, η οποία στοχεύει στην προώθηση της περιφερειακής συνεργασίας στον τομέα της ενέργειας, περιλαμβάνει πλέον τις αρχικές τρεις χώρες και την Αίγυπτο, την Ιορδανία, την Παλαιστινιακή Αρχή και την Ιταλία. Η Γαλλία ζήτησε να συμμετάσχει και οι Ηνωμένες Πολιτείες ζητούν να λάβουν καθεστώς μόνιμου παρατηρητή.

Ο Ισραηλινός Πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου σημείωσε κατά την τελετή υπογραφής: «Αυτή η μέρα είναι ιστορική για το Ισραήλ, επειδή γίνεται γρήγορα μια ενεργειακή υπερδύναμη, μια χώρα που εξάγει ενέργεια ... Αυτή η μέρα είναι επίσης ιστορική επειδή η συνεργασία μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ ενισχύεται. Είναι μια πραγματική συμμαχία στην Ανατολική Μεσόγειο, που είναι οικονομική και πολιτική και συμβάλει στην ασφάλεια και τη σταθερότητα της περιοχής».

Αφήνοντας κατά μέρος τον ενθουσιασμό του Νετανιάχου, τα πράγματα με τη συμφωνία δεν είναι όλα ανέφελα όπως φαίνεται. Η οικονομική της βιωσιμότητα με την υπερπροσφορά παγκοσμίως φυσικού αερίου και τις χαμηλές του τιμές, είναι ασαφής. Επιπλέον, οι τεχνολογικές προκλήσεις και οι προκλήσεις για την ασφάλεια αυτού που θα γίνει ο μεγαλύτερος και σε πιο μεγάλο βάθος υποθαλάσσιος αγωγός στον κόσμο, είναι αποθαρρυντικές. Ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι η υγροποίηση φυσ. αερίου σε υφιστάμενες και προγραμματισμένες εγκαταστάσεις υγροποίησης στην Αίγυπτο μπορεί να αποτελέσει μια καλύτερη εναλλακτική.

Το Ισραήλ απολαμβάνει ήδη τους διπλωματικούς καρπούς της προσπάθειας για τον αγωγό πριν καν ξεκινήσει να σκάβει. Οι σχέσεις μεταξύ του Ισραήλ, της Ελλάδας και της Κύπρου επεκτείνονται και σε ένα πολιτικό πλαίσιο, με τακτικές συναντήσεις υπουργών και ηγετών, κι αυξανόμενη συνεργασία στην ασφάλεια και την άμυνα, ιδίως κοινές ασκήσεις. Το κλειδί σε αυτή την αυξανόμενη ευθυγράμμιση είναι η αυξανόμενη αφοσίωση της Τουρκίας σε περιφερειακά ζητήματα καθώς και η κακή κατάσταση των ισραηλο-τουρκικών σχέσεων από την άνοδο του Ερντογάν στην εξουσία ιδιαίτερα μετά από το συμβάν του Mavi Marmara το 2010. Από την πλευρά Ελλάδας και Κύπρου, η φανερή συνεργασία με το Ισραήλ συμβάλλει στην αποτροπή κινήσεων εκ μέρους της Άγκυρας.

Πράγματι, η Τουρκία αντέδρασε αρνητικά στη συμφωνία των αγωγών. Θεωρεί το EMGF ως πρόσθετο μέσο το οποίο θα τη συγκρατεί γεωπολιτικά στην Ανατολική Μεσόγειο και θα την αποκλείει από την πρόσφατη "ευτυχία" του αερίου. Πιο συγκεκριμένα, το σχέδιο απειλεί την στρατηγική της Τουρκίας να γίνει σημαντικός ενεργειακός κόμβος μεταξύ Ανατολής-Δύσης. Στις 8 Ιανουαρίου, ο Ερντογάν και ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν εγκαινίασαν τον αγωγό αερίου TurkStream, ο οποίος περνά από τη Ρωσία στη Βουλγαρία. Φαίνεται ακόμα πως υπάρχει μια πραγματική θέληση από την ηγεσία της Τουρκίας να διεκδικήσει την ηγεμονία στον άμεσο περίγυρό της και να περιβληθεί τον μανδύα της οθωμανικής εποχής ως ναυτική δύναμη στις ακτές της Μεσογείου. Η επιδίωσξη αυτή αντικατοπτρίζεται στην ημερήσια διάταξη της Άγκυρας για ενίσχυση των ναυτικών δυνάμεων της Τουρκίας, με την προσθήκη περισσότερων από 20 πλοίων που αναμένονται τα επόμενα τρία χρόνια.

Εκτός από στρατιωτικά και διπλωματικά κίνητρα, οι πολιτικές της Τουρκίας στην ενέργεια και στη ναυτική άμυνα εξυπηρετούν εσωτερικούς σκοπούς. Η αντιπαράθεση με τις μη μουσουλμανικές δυνάμεις, ειδικά με την Κύπρο, είναι δημοφιλής για την εκλογική βάση του Ερντογάν στο Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης αλλά και για τους μη ισλαμιστές, εθνικιστές εταίρους του στον κυβερνητικό συνασπισμό.

Ως εκ τούτου, η Άγκυρα πολεμά κόντρα στην «περικύκλωση» της στρατηγικής αρχιτεκτονικής για την Ανατολική Μεσόγειο, την οποία προσπαθούν να αναπτύξουν από κοινού το Ισραήλ και η Αίγυπτος. Έστειλε πλοία γεώτρησης, με ναυτική συνοδεία, για τη διεξαγωγή ερευνών αερίων σε ύδατα που διεκδικεί η Κύπρος αλλά και η λεγόμενη Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου. Οι τουρκικές ναυτικές δυνάμεις απείλησαν κυπριακά σκάφη έρευνας στις διαφιλονικούμενες περιοχές και στα τέλη Νοεμβρίου αναγκάστηκαν ένα ισραηλινό σκάφος έρευνας να εγκαταλείψει την περιοχή.

Την ένταση αύξησε ακόμα η ανακοίνωση της 27ης Νοεμβρίου από πλευράς Άγκυρας για συμφωνία με τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης, υπό την ηγεσία του Πρωθυπουργού Φαγιέζ Αλ Σαράτζ, οριοθετώντας ναυτικά όρια και διχοτομώντας τη Μεσόγειο αγνοώντας την ύπαρξη ελληνικών νησιών. Για την Τουρκία, η συμφωνία με τη Λιβύη στοχεύει σαφώς  να «χτυπήσει» το EMG Forum και να μπλοκάρει τη μελλοντική διαδρομή του αγωγού προς την Ιταλία, αποθαρρύνοντας την Κύπρο, τρομάζοντας τους πιθανούς επενδυτές κι αναγκάζοντας τα εμπλεκόμενα μέρη να συμπεριλάβουν την Άγκυρα.

Η επιλογή χρόνου για την υπογραφή της συμφωνίας του EastMed είχε προφανώς ως στόχο να θέσει υπό αίρεση τους ελιγμούς της Τουρκίας. Η συμφωνία για τα θαλάσσια σύνορα της Άγκυρας με τη Λιβύη υποστηρίχθηκε από εκδηλωμένες τουρκικές προθέσεις να βοηθήσουν τον Sarraj παρέχοντας μαχητές. Πρόσφατες κοινές προσπάθειες για κατάπαυση του πυρός στη Λιβύη από τους Έρντογαν και Πούτιν ο οποίος υποστηρίζει τον Στρατ. Χαφταρ και την εκεί αντίπαλο κυβέρνηση, δείχνουν προς μια επιτυχημένη έκβαση της τουρκικής προσπάθειας.

Μπορεί η ισραηλοτουρκική αντιπαλότητα να ξεφύγει εκτός ελέγχου; Το Ισραήλ βλέπει την Τουρκία υπό τον Ερντογάν ως ανταγωνιστή, αν και δευτερεύοντα σε σχέση με πιο πιεστικούς και βίαιους εχθρούς. Οι παρούσες εντάσεις ξεδιπλώνονται εν μέσω των σχεδίων του Ισραήλ να αρχίσει να αντλεί φυσικό αέριο από το υπεράκτιο πεδίο Leviathan με σκοπό την εξαγωγή αερίου στην Ιορδανία και την Αίγυπτο, πράγμα που έκανε στις 15 Ιανουαρίου.

Ο Νετανιάχου έχει χαρακτηρίσει την παραγωγή φυσικού αερίου, και συγκεκριμένα του αερίου προς εξαγωγή, θέμα ως αποφασιστικής σημασίας για τη μακροπρόθεσμη οικονομική ασφάλεια του Ισραήλ. Η στάση του Ισραήλ έναντι της συνεργασίας στο φυσικό αέριο στην Ανατολική Μεσόγειο και η τριμερής στρατηγική ευθυγράμμιση αποτελούν βασικά συστατικά-κλειδιά του μακροπρόθεσμου οράματός του για το Ισραήλ ως εξω-περιφερειακή δύναμη όπως και του βραχυπρόθεσμου αφηγήματός του περί στρατηγικής δεξιοτεχνίας και επιτυχίας ενόψει εκλογών. Προσπαθώντας να αναιρέσει αυτό το επίτευγμα, η Τουρκία μπορεί να εξελίσσεται σε μια απειλή υψηλότερου επιπέδου.

Η Άγκυρα προσφέρθηκε πρόσφατα να συζητήσει το ζήτημα του φυσικού αερίου με το Ισραήλ. Μην έχοντας κανένα συμφέρον να βάλει την Τουρκία σε ανοιχτή σύγκρουση, το Ισραήλ κατέθεσε δημόσια τις πτυχές εκείνες της περιφερειακής ευθυγράμμισης που στρέφονται ενάντιαστην Τουρκία από την αρχή κιόλας της ευθυγράμμισης. Αυξημένες εντάσεις θα μπορούσαν να απειλήσουν το κρίσιμο θαλάσσιο εμπόριο του Ισραήλ. Επιπλέον, μια σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και ενός κράτους μέλους του ΝΑΤΟ θα ήταν μια αποθαρρυντική κατάσταση. Επίσης, μια μετρημένη και μη αντιφατική θέση υπαγορεύεται από την αντίληψη του Ισραήλ ότι η Ελλάδα και η Κύπρος δεν θα ήταν ικανές να ή δεν θα διέθεταν σημαντικά στρατιωτικά αντίμετρα από μόνες τους.

Δεν είναι, ωστόσο, απίθανο να αναπτυχθούν σύντομα ισραηλινές και τουρκικές ναυτικές δυνάμεις για να προβάλουν εθνική κυριαρχία και να προστατεύσουν πραγματικά και δυνάμει περιουσιακά στοιχεία. Όπως σημειώθηκε, το Νοέμβριο συνέβη ήδη ένα (μη βίαιο) περιστατικό μεταξύ τουρκικών και ισραηλινών σκαφών. Επίσης, η Τουρκία απέστειλε πολεμικά πλοία στη Βόρεια Αφρική στα τέλη Δεκεμβρίου - αρχές Ιανουαρίου και αναφέρεται ότι έχει αναπτύξει οπλισμένα drones στην τουρκική Κύπρο.

Η σημασία των ζητημάτων του φυσ. αερίου και της ναυσιπλοΐας τόσο για το Ισραήλ όσο και για την Τουρκία, η έλλειψη κατάλληλων μηχανισμών διαχείρισης κρίσης μεταξύ των δύο χωρών λόγω διπλωματικών και στρατιωτικών σχέσεων που ατρόφησαν, και η ανάγκη των ηγετών και των δύο εθνών να εμφανιστούν ισχυροί και όχι υποχωρητικοί, λειτουργούν υπέρ του να αυξηθούν τα ενδεχόμενα τριβών στη θάλασσα που θα μπορούσαν να κλιμακωθούν. Η πιθανότητα έκρηξης βίας μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας έχει αυξηθεί και, αν και δεν είναι ακόμα υψηλή, δεν είναι πλέον αμελητέα.