Μεταξύ ζωής και θανάτου: από το Ιράν στη Λέσβο

της Nagehan Uskan: τρεις ιστορίες μεταναστών, που εκτείνονται από το Ιράν στη Μυτιλήνη... Τί είναι ο φασισμός; Ποιός είναι αντιφασίστας; (Μέρος Α΄)

Ο Ιμαν, ο Αμιν, ο Εμιν… τρεις άνθρωποι από τρεις διαφορετικές πόλεις του Ιραν με τρεις διαφορετικές εθνοτικές ταυτοτήτες. Αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους και ζουν τώρα στον ίδιο τόπο την ίδια ζωή. Μια που είπαμε «ζωή» και «ζουν»: το ταξίδι τους είχε διάφορους σταθμούς και περάσματα φρίκης, κι ο τελευταίος απ'αυτούς είναι για την ώρα το στρατόπεδο προσφύγων στη Μόρια της νήσου Λέσβου. Αν κι αντιμετωπίζουν μια μεταχείριση ντροπιαστική για το ανθρώπινο είδος, συνδεόμαστε μαζί τους για να ακούσουμε τις ιστορίες τους που είναι πλεγμένες με συγκινητική αλληλεγγύη.

Πώς ήταν η ζωή σας στο Ιράν προτού έρθετε στη Μυτιλήνη;

Ιμαν: Είμαι από το Κιρμαν. Είμαι 28 ετών κι έχω 15 μήνες στο νησί. Πήρα το καθεστώς μετανάστη πριν 6 μήνες. Στο Ιράν ασχολιόμουν για χρόνια με το θέατρο. Γράφω ακόμα θεατρικά και ποίηση. Κι εξαιτίας της ενασχόλησής μου, δεν έλλειψε η ισλαμική πίεση πάνω μου. Είχαμε έναν ανεξάρτητο όμιλο, κι αν λάβουμε υπόψη και τα μαθήματα θεάτρου, έβγαινα οικονομικά, όσο γινόταν. Λόγω των πιέσεων όμως δεν μπόρεσα να συνεχίσω. Οι εργασίες του ομίλου μας δεν προχωρούσαν. Για να κάνει κανείς ανεξάρτητο θέατρο στο Ιράν, θα πρέπει να είναι έτοιμος να δώσει μεγάλη μάχη.

[μνημείο στο Kerman, ανατολικό Iran]

Αρμιν: Είμαι 31 ετών. Είμαι από το Ουρμιέ, Κούρδος. Σπούδασα πληροφορική στο πανεπιστήμιο. Ζούσα σ’ένα χωριό κοντά στην Γιουκσέκοβα, στο Ντερμπεστ όπου ζουν μαζί Κούρδοι και Αζέροι. Αγόραζα πράγματα από την Τουρκία και τα πωλούσα. Κέρδιζα καλά λεφτά.

Εμιν: Είμαι 27 ετών από το Γκιουλισταν. Είμαι Αζέρος. Σπούδασα νομική. Παίζω πιάνο, κρουστά και κιθάρα. Δούλεψα τέσσερα χρόνια στο τομέα του κινηματογράφουκαι της τηλεόρασης στο Ιράν. Πριν τρεις μήνες ήρθα στο νησί. Στο Ιραν ζούσα μια διπλή ζωή που πήγαινε κι ερχόταν ανάμεσα στα όνειρά μου και τις οικογενειακές προσδοκίες. Η οικογένειά μου είχε ένα πλαίσιο ζωής με απαγορεύσεις και κανόνες. Ήθελα να σπουδάσω. Μπήκα πρώτος, με τον καλύτερο βαθμό στη νομική. Όσο περνούσαν τα χρόνια στο πανεπιστήμιο κατάλαβα ότι δεν είχα το δικαίωμα να αξιολογήσω τίποτα σύμφωνα με τη δική μου οπτική. Το πανεπιστήμιο λοιπόν με απογοήτευσε. Παρείχε μια μόρφωση εστιασμένη στη θρησκεία και το δόγμα. Κι εμένα με είχαν «ρουφήξει» η μουσική και το σινεμά. Έδινα συναυλίες, έπαιρνα μέρος σε συναυλίες πολλών άλλων καλλιτεχνών, έπαιζα και σε τηλεοπτικές εκπομπές. Και σύνθεσα τη μουσική ορισμέων τηλεοπτικών σειρών.

[μνημείο στο Golestan, επαρχία στα σύνορα του Ιράν με το Τουρκμενιστάν, στα νότιο-ανατολικά της Κασπίας]

Γιατί αποφασίσατε να εγκαταλείψετε τη χώρα σας; Και πώς πήγατε στην Τουρκία; 

Ιμαν: Εκτός από το θέατρο, βοηθούσα και τους μη έχοντες. Ένα βράδυ στο Κιρμαν, γνωρίστηκα με πρόσφυγες που έψαχναν να βρουν καταφύγιο στο Ιραν. Είχαν έρθει από το Αφγανιστάν, το Πακισταν, το Μπαγκλαντες και την Παλαιστίνη. Φοβόταν μην τους στείλουν πίσω, κι απέφευγαν να παν στην πόλη να πάρουν τρόφιμα. Πέρασα εκείνο το βράδυ μαζί τους. Κι έπειτα έπεισα ορισμένους έχοντες να τους βοηθήσουν. Φέρναμε για ένα μήνα διάφορα είδη για βοήθεια στους μετανάστες. Η αστυνομία δεν είχε μάθει τίποτα. Κατόπιν άρχισα να μοιράζω ανακοινώσεις στα πανεπιστήμια σχετικά με το ζήτημα των μεταναστών. Ας πούμε ότι σηκώσαμε ανάστημα γράφοντας στις ανακοινώσεις ότι «εγκαταλείπετε εν Αλλάχ αδελφούς σε μια χώρα που τιμά τόσο πολύ την θρησκεία». Έγραψα λοιπόν ότι οι μετανάστες στο Ιραν πρέπει να απολαμβάνουν ίσων δικαιωμάτων. Αμφισβήτησα την πολιτική υπέρ του πολέμου που ξεσπίτωνε μετανάστες (sic). Προσπάθησα να εξηγήσω ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε σε ό,τι λεν τα media για τους μετανάστες, κι ότι πρέπει να ακούσουμε τους ίδιους να μιλάν για τους λόγους που έφυγαν από τις χώρες τους. Πέντε μήνες αφού μοίρασα τις ανακοινώσεις, με συνέλαβε η μυστική υπηρεσία πληροφοριών του Ιραν, VAJA. Έκατσα «μέσα» 5 μήνες. Ρωτούσαν και ξαναρωτούσαν σε ποια οργάνωσης ήμουν μέλος. Κι αφου μου έκλεισαν τα μάτια, μου έκαναν όποιο βασανιστήριο τους έρχονταν. Κατηγορήθηκα για προσβολή του Ιρανού ηγέτη. Ό,τι είχα γράψει όμως ήταν αλήθεια. Στο τέλος, δεν άντεξα τα βασανιστήρια και τους είπα ότι είμαι μέλος σε μια οργάνωση. Και με κλειστά τα μάτια, με πήραν και με άφησαν στο μέρος όπου με είχαν συλλάβει. Φοβήθηκα να πάω στο νοσοκομείο. Η δικαστική απόφαση για την υπόθεσή μου εκκρεμούσε. Πήρα έναν δικηγόρο, γνωστό μου. Μου είπε ότι στην καλύτερη θα «φας» 16 χρόνια. Κι ένα βράδυ με τη βοήθεια ενός διακινητή πέρασα στην Τουρκία. Περπατήσαμε χιλιόμετρα και χιλιόμετρα μέχρι να φτάσουμε στα σύνορα. Δίπλα μου είχα μια οικογένεια Αφγανών που δεν άντεξε κι άφησε το μωρό της που ήταν λίγων μηνών σε μια εξοχή. Τρελάθηκα τότε, μιλάμε για έναν από τους πιο βαθείς πόνους που έχω μοιώσει. Γύρισα τρέχοντας και πήρα το μωρό στην αγκαλιά μου. Και περπάτησα κουβαλώντας το ως τα τουρκικά σύνορα.

Εμιν: Εγώ ρωτούσα τους καθηγητές στο πανεπιστήμιο όποιο ερώτημα κολλούσε στο μυαλό μου. Οι απαντήσεις τους δεν είχαν και μεγάλη διαφορά από αυτές της οικογένειάς μου. Ήθελα να μάθω πράγματα για θρησκείες εκτός Ισλαμ. Είχα, ζούσαν δίπλα μου ζωροάστρες και χριστιανούς. Μοιράστηκα ό,τι έμαθα από αυτούς με έναν καθηγητή. Και μου φώναξε «είσαι άπιστος, είσαι άθεος!». Στις ερωτήσεις μου δεν μπορούσε να δώσει απάντηση. Κι έτσι με απέβαλαν από το πανεπιστήμιο για δύο εβδομάδες. Μου είπαν να ζητήσω συγγνώμη μπροστά στους συμφοιτητές μου. Επειδή δεν μου πέρναγε από το μυαλό να αποχωριστώ το πανεπιστήμιο, ζήτησα συγγνώμη. Την ίδια ώρα ο καθηγητής κατέγραφε κρυφά ό,τι έλεγα και τα έδωσε στην αστυνομία. Τους είπε ότι είμαι άθεος και με πήγαν στην μυστική υπηρεσία πληροφοριών. Μου έκλεισαν τα μάτια κι ένας με έδειρε για ώρες. Όταν ρώτησα «γιατί βαράς», μου φώναξε «κοροϊδεύεις το Ισλάμ, κάνεις αθεϊστική προπαγάνδα». Αφού έμεινα τέσσερεις μέρες μέσα, με ανεβάσαν στο δικαστήριο. Έκαναν ένα σωρό συκοφαντίες. Αλλά ο δικαστής έδινε την εντύπωση ότι είναι καλός άνθρωπος. Κάπου εκεί άρχισα να κάνω όνειρα καθώς ένας μου είπε ότι με κατάλαβε. Αποδείχτηκε όμως ότι δήθεν ήμουν μέλος σε οργάνωση στο πανεπιστήμιο κι έκανα προπαγάνθα υπέρ του αθεϊσμού. Εισέπραξα ποινή δεκαετούς φυλάκισης και ογδόντα-πέντε χτυπημάτων με βούρδουλα. Έμεινα «μέσα» δύο χρόνια. Μετά με αφήσαν ελεύθερο αλλά η έφεση μου κατά της δεκαετούς φυλάκισης απερρίφθη. Το ίδιο βράδυ πέρασα στην Τουρκία με το διαβατήριο του ξαδέρφου μου που έχουμε ίδιο όνομα. Εγκαταστάθηκα στης θείας μου στη Γιάλοβα. Ήθελα πολύ να ζήσω εκεί και να δουλέψω. Πήγα πρώτα σε μια βιοτεχνία υποδημάτων, αλλά το αφεντικό δεν με πλήρωνε. Ύστερα, η θεία μου πρότεινε να πάω στο γιο της στη Σουηδία. Ο ξάδερφος μου είχε πει στο τηλέφωνο ότι εκεί έχει δουλειές. Δεν μπορούσα να αποφασίσω τι να κάνω. Η θεία μου μου έλεγε ότι οι σχέσεις Τουρκίας – Ιραν ήταν καλές κι ότι ανα πάσα στιγμή θα μπορούσαν να με απελάσουν. Μετά από δύο μήνες αποφάσισα να πάω στην Ευρώπη.

Αρμιν: Στο Ιραν ασχολιόμουν με το εμπόριο, ζούσα άνετα. Στις βουλευτικές εκλογές του 2008 ζήσαμε ένα ανταγνωνισμό στην περιοχή μας, το δυτικό Αζερμπαϊτζαν, μεταξύ Κούρδων και Αζέρων. Εγώ είχα κρεμάσει στο αυτοκίνητο τη φωτογραφία ενός Κούρδου υποψηφίου, κάτι που δεν απαγορευόταν. Αλλά το ότι υποστήριζα κουρδικό κόμμα εκνεύρισε έναν αστυνόμο. Με πήραν στο τμήμα και με έδειραν. Με κρατήσαν τρεις μέρες. Με κατηγόρησαν κι έπειτα με καταδίκασαν για το ότι « είμαι Κούρδος, του ΡΚΚ, της PJAK». Έμεινα «μέσα» εννιά μήνες. Ύστερα ένας θείος μου, στρατηγός, μπήκε εγγυητής και μπόρεσα και βγήκα για τρεις μέρες να δω τη μητέρα μου. Δραπέτευσα κατευθείαν στην Τουρκία. Το χωριό μας είναι πολύ κοντά στη Γιουκσέκοβα. Μπήκα από την περιοχή της πύλης εισόδου του Χασαν-ντερε. Έδωσα στο διακινητή 100 δολάρια. Οι περισσότεροι από αυτούς με τους οποίους δραπετεύσαμε ήταν Ιρανοί. Μόλις μας έπιασαν οι Τούρκοι στρατιώτες, είπα ότι ήμουν Αφγανός και με άφησαν να περάσω. Όσοι έλεγαν ότι είναι Ιρανοί, επιστρέφονταν πίσω. Πήγα από το Χάκιαρι στο Βαν, από εκεί στην Άγκυρα, εκεί δούλεψα ένα διάστημα, έπειτα στην Κωνστνατινούπολη και στο τέλος πήγα στην Αττάλεια. Πουλούσα νερά στο δρόμο, δούλεψα σε εστιατόρια. Μόλις τα τουρκικά μου βελτιώθηκαν, άρχισα να βρίσκω πιο εύκολα δουλειές. Φοβοόμουν να λέω ότι είμαι Κούρδος. Κι αφού μιλώ καλά τα αζέρικα συστηνόμουν ως Αζέρος. Επειδή δούλευα καλά, μου δίναν δουλειές. Όποτε τώρα έπαιζαν ειδήσεις συγκρούσεων στην τηλεόραση, έλεγαν «άτιμοι Κούρδοι» κι αναγκαζόμουν κι εγώ να κουνώ το κεφάλι και καλά ότι συμφωνώ. Εγώ δεν κάνω διακρίσεις με το μυαλό μου για Κούρδο, Τούρκο, Αζέρο, Ιρανό. Αλλά αναγκάστηκα να φύγω από το Ιράν επειδή είμαι Κούρδος και δεν ήθελα να με στείλουν πίσω. Κατάλαβα ότι το να είσαι Κούρδος στην Τουρκία θεωρείται από μόνο του αδίκημα. Για το λόγο αυτό προσπάθησα να μην ανακατεύομαι σε πολιτικά. Στην Αττάλεια που δούλευα σε ξενοδοχείο, είχα ακόμα και σύναδελφο που ψήφιζε ΜΗΡ. Μια μέρα με ρώτησε «τι θα ψήφιζα, αν είχαμε εκλογές». «Εμένα μ’αρέσει το HDP», του είπα. Κι άρχισε να φωνάζει, «οι του HDP δεν είναι άνθρωποι, τρώνε από το ψωμί μας, και λεν ότι εδώ είναι Κουρδιστάν». Ξέφυγε τελείως ο άνθρωπος, έχασε τον έλεγχο. «Άκου λίγο», του λέω, «δεν ασχολούμαι με την πολιτική, μια συμπάθεια μόνο εξέφρασα». Πάει, «με δίνει» στο αφεντικό, και με απολύουν.

[μνημείο σε τοπίο από το δυτικό Αζερμπαϊτζάν, επαρχία του Ιράν πριν από τα σύνορα με την Τουρκία]