Η τουρκική κοινωνία σήμερα

του Attila Yayla : παρουσίαση του βιβλίου-μελέτης Η εποχή των ανησυχούντων συντηρητικών του Volkan Ertit (2015)

Στην Τουρκία μας αρέσει να συζητούμε και να καυγαδίζουμε πάνω στις έννοιες που γίνονται από καιρό σε καιρό μόδα. Τα τελευταία δέκα χρόνια έννοιες όπως «η καταπίεση της γειτονιάς», ο «εξιρανισμός» ή η «μαλαισιοποίηση» έχουν κάνει κατάληψη στην επικαιρότητα. Ακόμα και δίκη ξεκίνησε για την απαγόρευση του ΑΚΡ ως κόμματος με το σκεπτικό ότι ετοιμάζεται να επαναφέρει τον ισλαμικό νόμο. Η εφημερίδα Cumhuriyet προειδοποίησε τους αναγνώστες της έναντι μια χώρας που γίνεται πιο θρησκευάμενη με το σλόγκαν «αντιλαμβάνεστε τον κίνδυνο;». Ορισμένα ΜΜΕ αλλά και ακαδημαϊκοί «κάλεσαν ανοιχτά τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις να κάνουν πραξικόπημα για τη σωτηρία αυτής της χώρας που πάει κατευθείαν προς της Σαρία». Αυτήν ακριβώς την εποχή μπήκε στη ζωή μας η έννοια «ανησυχούντες μοντέρνοι» του Binnaz Toprak. Όποιοι κι όσοι θεωρούσαν ότι η κοινωνία γίνεται πιο θρησκευτική, πρόβαλαν το επιχείρημα ότι ο εκκοσμικευμένος τρόπος ζωής βρίσκεται σε κίνδυνο, βρίσκοντας καταφύγιο στην έννοια  «ανησυχούντες μοντέρνοι». Το βιβλίο όμως του Volkan Ertit, Η εποχή των ανησυχούνταν συντηρητικών (από τις εκδόσεις (Orient Yayınları, 2015) προβάλει το επιχείρημα ότι αυτοί που ανησυχούν δεν είναι οι μοντέρνοι αλλά οι συντηρητικοί.

Η μελέτη βασίζεται στο επιχείρημα ότι η εκκοσμίκευση αυξάνεται σε κοινωνίες που προοδεύει η ευημερία. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η Τουρκία έχει εκκοσμικευτεί ως χώρα που γίνεται ολοένα πιο πλούσια και πιο μοντέρνα τα τελευταία 50 χρόνια. Ο συγγραφέας εκθέτει τον κοινωνικο-οικονομικό μετασχηματισμό της Τουρκίας πρώτα με αριθμούς. Το προσδόκιμο ζωής της γυναίκας ανέβηκε από τα 33 έτη στη δεκαετία του 1940 στα 79 έτη το 2014. Το ποσοστό αλφαβητισμού πέρασε για τις γυναίκες από το 55% τη δεκαετία του 1980 στο 87% σήμερα, για τους άνδρες από το 80% στο 97% τα τελευταία 30 χρόνια.  Το ποσοστό εργαζομένων στο δευτερογενή και τριτογενή τομέα από 18% στα 1955 πέρασε στα 77% ως το 2014. Το ποσοστό φτώχειας αναφορικά ή όχι με τρόφιμα πέφτει από το 27% τη δεκαετία του 2000 στο 18% σε αυτήν την πρώτη δεκαετία του αιώνα. Το μερίδιο των πλουσίων από τον συνολικό παραγόμενο πλούτο μειώνεται από το 57% το 1960 στο 46,6% το 2013. Το ποσοστό αγορών ανθεκτικών προϊόντων, ακόμα και για τα οικιακά, αυξάνεται συνεχώς από το 1998. Ο αριθμός αυτοκινούμενων οχημάτων αυξήθηκε κατά 75% τα λελευταία δέκα χρόνια. Το ποσοστό των νέων που σπουδάζουν σε πανεπιστήμιο πέρασε από το 14% το 2003 στο 40-43% στις μέρες μας. Παράλληλα με αυτές τις εξελίξεις, ο μέσος όρος ηλικίας γάμου ανέβηκε στα 24 έτη για τις γυναίκες και στα 27 για τους άνδρες. Ο μέσος αριθμός τέκνων ανά γυναίκα πέρασε από τα 6 στη δεκαετία του 1960 στα 2.26 με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου και τη διάδοση του καπιταλισμού. Κι η υγεία μάνας και παιδιού βελτιώνεται μέρα με τη μέρα. Το ποσοστό εκείνων που είχαν φροντίδα πριν τη γέννα πέρασε από τα 38% τη δεκαετία του 1980 στα 97% ως το 2013. Ο αριθμός παιδιών με αποπληξία, κοκίτη ή διφθερίτιδα πέρασε από τις 9.000 το 1970 στα 250 περιστατικά σήμερα παρόλο που ο πληθυσμός διπλασιάστηκε. Οι θάνατοι παιδιών από τις ίδεις ασθένεις μειώθηκαν από τους 120 στον έναν. Ενώ 208 γυναίκες έχαναν τη ζωή τους σε 100.000 γέννες τη δεκαετία του 1960, το ποσοστό μειώθηκε στις 15 ως το 2011. Ενώ τη δεκαετία του 1960 πέθαιναν 163 παιδιά σε 1.000 γέννες, το ποσοστό μειώθηκε στα 11 ως το 2011. Ενώ οι προσπάθειες προς τις ιδιωτικοποιήσεις που ξεκίνησαν στα 1983 ανέρχονταν μόνο σε 8 δις δολάρια ως το 2013, οι ιδιωτικοποίησεις που πραγματοποίησε το ΑΚΡ μόνο το 2005 ανέρχονται στα 8 δις δολάρια. Η διαφορά μεταξύ φτωχών και πλουσίων μειώνεται πάνω στο ζήτημα των βασικών αναγκών. Ο Ertit εκθέτει με αυτά τα στατιστικά δεδομένα την αύξησης της ευημερίας της τουρκικής κοινωνία και προβάλει το επιχείρημα ότι μια κοινωνία που περνά από τέτοιον μετασχηματισμό ταυτόχρονα εκκοσμικεύεται.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου παρουσιάζει τη διαδικασία εκκοσμίκευσης βασιζόμενος  σε ακαδημαϊκές εργασίας σε 11 σημεία: οι νέες γενιές είναι λιγότερο θρησκευόμενες από τις παλαιές 1), η ομοφυλοφιλία εκδήλωσε σαφές ποσοστό ορατότητας στο δημόσιο χώρο 2), το ποσοστό φλερτ προ γάμου αυξήθηκε 3), προγαμιαίες ή εκτός σχέσεις γάμου αυξήθηκαν 4), η πίστη σε υπερφυσικές δυνάμεις μειώθηκε 5), οι γάμοι μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής πίστης ή δόγματος αυξήθηκαν 6), η κοινωνία άρχισε να προτιμά ένδυση που να επιτρέπει να διακρίνονται οι γραμμές του σώματος 7), η δύναμη και το κύρος της θρησκείας μειώθηκε στο κοινωνικό πεδίο 8), η γλώσσα των ΜΜΕ εκκοσμικεύτηκε 9), η γλώσσα που χρησιμοποιείται στη δημόσια αντιπαράθεση εκκοσμικεύτηκε 10), η επιρροή του «ιερού» πάνω στις καθημερινές πρακτικές μειώθηκε 11). Ο Ertit εκθέτει αυτά τα 11 σημεία ως τουρκική πραγματικότητα με μια ευρεία γκάμα πηγών και μέσω των προσωπικών του επιτόπιων ερευνών.

Στηρίζεται, για παράδειγμα, σε μια διδακτορική διατριβή που πραγματοποιήθηκε με 2.797 οικογένειες πάνω στο θέμα της διαφοράς θρησκευτικότητας μεταξύ γενεών. Στο θέμα της μετατροπής της ομοφυλοφιλίας ως κατάστασης πιο αποδεκτής σε όλα τα τμήματα της κοινωνίας, στηρίζεται στη μελέτη του Hakan Yılmaz με τίτλο «Συντηρητισμό, Κοινωνία, Φύλο και Θρησκεία στην Τουρκία αλλά θυμίζει και στον αναγνώστη ότι το Gay Pride που πραγματοποιήθηκε στα 2014 και σε μήνα Ραμαζανιού, δεν θα ήταν εφικτό κατά τη δεκαετία του 1990. Πάλι με τη βοήθεια ακαδημαϊκών ερευνών, εξηγεί γιατί η αύξηση του φλερτ ή των προγαμιαίων σχέσεων έφθασε σε σημείο τέτοιο που ενοχλεί τρομερά τους συντηρητικούς. Ενώ κανονικά αναμένεται μείωση στους γάμους μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής πίστης ή δόγματος σε κοινωνίες που γίνονται πιο θρησκευτικές, στην Τουρκία παρατηρείται αύξηση αυτών των γάμων σύμφωνα με την έρευνα. Κι ενώ άνδρες και γυναίκες προτιμούν συχνότερα ένδυση που να επιτρέπει να διακρίνονται οι γραμμές του σώματος, ο Ertit επισημαίνει ότι η ένδειξη στο Facebook «έχει σχέση» δεν χρησιμοποιείται μόνο από κοπέλες χωρίς κεφαλόδεσμο.

Όπως τονίζει υπό το φως αυτών των δεδομένων ο Ερτίτ, «δεν θα είναι και πολύ λάθος να πει κανείς ότι οι ανησυχούντες μοντέρνοι έκλεψαν το ρόλο από τους ανησυχούντες συντηρητικούς, αν πρέπει σώνει και καλά να μιλήσουμε για τις ανησυχίες κάποιων κατά τη δεκαετία του 2000»