Μια σύντομη ιστορία της Τουρκίας

Μια σύντομη ιστορία της Τουρκίας

του Turkey Today: Το θέμα "ιδιωτικοποιήσεις" αποτελεί άνευ αμφιβολίας μια από τις καλύτερες πύλες εισόδου στα "μυστικά" της ιστορίας της Τουρκίας κατά τον 20ο αιώνα

Μαθητής ανεβασμένου επιπέδου στην εκμάθηση τουρκικών συζητά στα τουρκικά με το δάσκαλο το ερώτημα "γιατί η Τουρκία απ'όλο τον μουσουλμανικό κόσμο δείχνει τα τελευταία χρόνια τέτοια εξωστρέφεια;". Πρόκειται βεβαίως για ένα ευρύ και συνάμα σύνθετο ζήτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί σε 2 ώρες μάθημα ή και με 15 εισηγήσεις σε 2 μέρες συνέδριο. Ασφαλώς, όμως, μια καθόλα θεμιτή ερώτηση όπως η παραπάνω δεν πρόκειται να τεθεί ή να συζητηθεί ποτέ σοβαρά, όπως δεν ετέθη άλλωστε μέχρι αυτή τη στιγμή, από χείλη καλεσμένων σε πανελ της ελληνικής τηλεόρασης ή από την πένα αρθρογράφων στα "μεγάλα και σοβαρά έντυπα αυτού του τόπου". Εάν το πράγμα είχε διαφορετικά, θα κάναμε απλά ένα κόπι-πέιστ σε αυτό το σαϊτ μιας τοποθέτησης, προφορικής ή γραπτής, που να απαντούσε στο ερώτημα "πόθεν η εξωστρέφεια" (κι όχι η προκλητικότητα, οι απειλές ή ο τσαμπουκάς).

Όπως συμβαίνει όμως με τις περισσότερες από τις επαναλήψεις, ήτοι αποσιωπήσεις, που επιμελούνται κι υπερασπίζονται με πάθος τα mainstream media, είτε στην Ελλάδα, είτε σε άλλες χώρες, οι λόγοι μιας αποσιώπησης δεν είναι άλλοι από τους δεσμούς καλεσμένων-οικοδεσποτών τους οποίους, υποτίθεται, κρύβουν οι επαναλήψεις, μαζί με τους δεσμούς που υποτίθεται ότι κουκουλώνουν οι αποσιωπήσεις. Για να γίνουμε πιο σαφείς και συγκεκριμένοι, θα πρέπει εδώ να επισημάνουμε ότι δεν υπηρετούμε κανένος είδους "αποκαλυπτική" ή "ερευνητική" δημοσιογραφία από τη στιγμή που "ο κόσμος έχει τούμπανο" το θέμα ακριβώς που φέρνουμε στο φως. Άραγε ποιά από τις γνωστές και σε όλους άγνωστες λίστες Λαγκάρντ, Μπόριανς κ.ο.κ., χρειαζόταν για να μάθει ο κόσμος όλος αυτό που ήδη ήξερε; Μπορούμε επομένως να διακρίνουμε μεταξύ γνώσης (λαϊκής, ειδικού, επιστημονικής, εμπειρικής, δημοσιογραφικής, κ.ο.κ.) αφενός, από την ένδειξη, το ίχνος, το αποτύπωμα, την απόδειξη ή την τεκμηρίωση ενός ισχυρισμού (που χρειάζεται ένας ειδικός, μια διωκτική ή μια άλλη αρχή για παράδειγμα) αφετέρου.

Εάν ήταν να αρχίσουμε πότε να φτιάχνουμε ένα σκαρίφημα απάντησης στο ερώτημα "γιατί η Τουρκία απ'όλο τον μουσουλμανικό κόσμο δείχνει τα τελευταία χρόνια τέτοια εξωστρέφεια;", για την ευκολία κατασκευής του σκαριφήματος θα βάζαμε προσωρινά στην άκρη το "όλον" [μουσουλμανικός κόσμος] του οποίου υποτίθεται "μέρος" αποτελεί η Τουρκία, και χωρίς να αισθανθούμε στο παραμικρό την ανάγκη να ορίσουμε τί εννοούμε με την έννοια "εξωστρέφεια", θα ερχόμασταν απευθείας στο θέμα "Τουρκία τα τελευταία χρόνια". Καθώς η "Τουρκία" ιδρύθηκε σύμφωνα με τους περισσότερους από τους πολίτες της, τα σχολικά της εγχειρίδια και τον επίσημο λόγο στα 1923, το σκαρίφημα απάντησης θα έπρεπε να περιέχει τα στοιχεία εκείνα που επιτρέπουν να καταλάβουμε την απόσταση που διήνυσε η χώρα ως κράτος-κοινωνία-αγορά κινούμενη πάνω στους στόχους που έθεταν κάθε φορά οι ιθύνοντες νόες της. Για την οικονομία της συζήτησης μπορούμε να ξεκινήσουμε από τα "τελευταία χρόνια" ώστε να μεταφερθούμε "μαγικά", τρόπον τινά, στο τέλος του άρθρου σε εκείνα τα χρόνια που δέχονται οι περισσότεροι εντός κι εκτός Τουρκίας ως τα "πρώτα χρόνια" της Δημοκρατίας της Τουρκίας.

Οδηγός ή ξεναγός στο ταξίδι αυτό θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι οι ιδιωτικοποιήσεις που έλαβαν χώρα στα"τελευταία χρόνια". Γιατί θα ήταν οι ιδιωτικοποιήσεις ένας καλός οδηγός στο ταξίδι μας; Διότι, πρώτον, με μια μικρή, πρόχειρη έστω λίστα αντιλαμβανόμαστε εύκολα τα λεγόμενα ενός βουλευτή της τουρκικής αντιπολίτευσης που ισχυρίζεται ότι "μέσα σε 17 χρόνια χάσαμε ό,τι  κεφάλαιο είχε συσωρρεύσει η περίοδος της Δημοκρατίας, όποιο δημόσιο ίδρυμα διαθέταμε". Εάν παίρναμε τώρα τα λεγόμενα ενός βουλευτή ως απαραίτητο κρίκο στην αφηγηματική αλυσίδα που φτιάχνουμε, θα βλέπαμε να σχηματίζονται αδρά στο σκαρίφημα μιας απάντησης για το ερώτημα "πόθεν η τουρκική εξωστρέφεια τον τελευταίο καιρό" τόσο τα στοιχεία της "εξωστρέφειας" (που αποφύγαμε ως τώρα να ορίσουμε) όσο και τα αντίθετά της (τα οποία θα ανακύψουν αναγκαστικά μετά από τον ορισμό των παραγόντων που τα προκαλούν). Ας περιοριστούμε για την ώρα στο λόγο, τη συζήτηση ή τις αντιδράσεις που έχουν προκαλέσει οι ιδιωτικοποίησεις στην Τουρκία, καθώς σε έναν από τους λόγους που αντιδρούν στις ιδιωτικοποιήσεις οφείλονται λίστες και χάρτες όπως ο παρακάτω. Για λόγους πρακτικούς και αισθητικούς, προτιμήσαμε να παραθέσουμε αντί για λίστες χάρτες, ξεκινώντας με ένα χάρτη που δείχνει την γεωγραφική κατανομή στην τουρκική επικράτεια των ιδιωτικοποιημένων δημόσιων επιχειρήσεων.

 

Ομολογουμένως ο χάρτης δεν έχει καλή ανάλυση αλλά μας δείχνει αρκούντως καλά την πυκνότητα και την ένταση του φαινομένου. Εάν θέλουμε μεγαλύτερη ανάλυση στο ζήτημα "ιδιωτικοποιήσεις στην Τουρκία", θα μπορούμε να περάσουμε σε χάρτες ιδιωτικοποιήσεων ανά τομέα δραστηριότητας: για παράδειγμα, στον παρακάτω χάρτη βλέπουμε τις θέσεις ολίγων μόνο από τους 98 σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος που ιδιωτικοποιήθηκαν τα τελευταία 17 χρόνια

Στον επόμενο χάρτη, παρουσιάζονται τα εργοστάσια ζαχάρεως που είναι σε λειτουργία μετά από το "ξεπούλημα" (όπως γράφει το τουρκικό πρωτότυπο) με σημαιάκι Ισραήλ (πάλι από τον πρωτότυπο χάρτη)

Καπού εδώ το πράγμα αρχίζει μάλλον να αποκτά ενδιαφέρον. Στον επόμενο χάρτη, παρουσιάζονται τα υποκατάστήματα της Sümerbank σε λειτουργία μετά από το "ξεπούλημα" (όπως γράφει το τουρκικό πρωτότυπο) με σημαιάκι Ηνωμένου Βασιλείου (πάλι από τον πρωτότυπο χάρτη)

Ασφαλώς το κόκκινο είναι ένα έντονο και κουραστικό χρώμα για τα μάτια που πέφτουν στις οθόνες. Σας ζητάμε συγγνώμη και την κατανόησή σας. Επιστρέφουμε άμεσα σε πιο απαλά χρώματα και τόνους. Στον επόμενο χάρτη, παρουσιάζονται τα εργοστάσια χαρτοποιίας και σελοφάν μετά από το "ξεπούλημα" (όπως γράφει το τουρκικό πρωτότυπο) με σημαιάκι Ελλάδος στο πρωτότυπο link που ήδη ξέρετε

Στον επόμενο χάρτη, παρουσιάζονται λιμάνια σε λειτουργία μετά από το "ξεπούλημα" (όπως γράφει το τουρκικό πρωτότυπο) με σημαιάκι Ελλάδος στο πρωτότυπο που ήδη ξέρετε

Χάρτες βεβαίως με άλλες ιδιωτικοποιημένες υποδομές και τα ανάλογα σημαιάκια υπάρχουν ουκ ολίγοι στο τουρκόφωνο διαδίκτυο. Οι δημιουργοί τους προδίδουν βεβαίως τον πατριωτισμό ή και τον εθνικισμό τους επιλέγοντας να χρησιμοποούν σημαιάκια. Η θέση του Turkey Today που χρησιμοποιεί τους χάρτες αυτούς για να δώσει μια επιφανειακή μόνο εντύπωση του βάθους των σχέσεων μεταξύ ομίλων, εταιρειών ή συμφερόντων με έδρα ασφαλώς μια χώρα αλλά χωρίς εθνικότητα στην πραγματικότητα των κεφαλαιακών ροών, του ανεβοκατεβάσματος των τιμών των μετοχών, των εμπορευμάτων ή των πρώτων υλών..., είναι ότι όλη αυτή η ιστορία των ιδιωτικοποιήσεων δεν είναι παρά ένα νόνο μεταξύ άλλων συμπτωμάτων της ανυπέρβλητης κρίσης του Έθνους-κράτους. Για την τεκμηρίωση της θέσης αυτής δεν παράπεμπουμε σήμερα σε κάποιο κέιμενο ιστορικού ή φιλοσόφου διεθνούς φήμης. Προτιμούμε να μεταφερθούμε" μαγικά", όπως είπαμε στην αρχή, από τα "τελευταία χρόνια" των ιδιωτικοποιήσεων στα "πρώτα χρόνια" όπου δημιουργήθηκαν, θυμίζουμε τα λόγια ενός βουλευτού, [αυτά που] "μέσα σε 17 χρόνια χάσαμε [ό,τι]  κεφάλαιο είχε συσωρρεύσει η περίοδος της Δημοκρατίας, όποιο δημόσιο ίδρυμα διαθέταμε".

Το απόσπασμα που μεταφράζουμε από το κείμενο του  Oğuz Kağan με τίτλο "Ιδιωτικοποιήσεις ή ληστεία;", έχει το πλεονέκτημα να παρουσιάζει συνοπτικά (α) την τομή που συνιστά η επιλογή ΑΚΡ υπέρ των ιδιωτικοποιήσεων στην ιστορία της Τουρκίας, (β) το παρελθόν της ιδέας των ιδιωτικοποιήσεων και (γ) το αντικείμενο των ιδιωτικοποιήσεων αυτών που δεν είναι, σύμφωνα με τον συγγραφέα, μόνο το κεφάλαιο, οι υποδομές που μας αναφέρει παραπάνω στεγνά ένας βουλευτής του CHP, αλλά και η ίδια η ιδέα περί έθνους-κράτους που είχε το κεμαλικό καθεστώς κι έβαλε σε εφαρμογή στη μάχη που έδωσε για τη μεταρρύθμιση και την αναδιοργάνωση της κοινωνίας και της οικονομίας που παρέλαβε στο τέλος ενός 10ετούς πολέμου. Περίπου όπως το άρθρο που διαβάσατε μέχρι εδώ, το άρθρο του Oğuz Kağan ξεκινά από το σήμερα για να κάνει μια αναδρομή στο προχθες προτού καταλήξει στο χθες των "τουρκικών" ιδιωτικοποιήσεων:

Ιδιωτικοποιήσεις ή ληστεία;

Όλες σχεδόν οι ιδιωτικοποιήσεις που έγιναν στη Τουρκία πραγματοποιήθηκαν υπό την καθoδήγηση και με την υπόδειξη (αμερικανικών) Εταιριών Συμβούλων Επιχειρήσεων (Consultants) που σχετίζονται με την Παγκόσμια Τράπεζα : στους κρατικούς σιδηροδρόμους είχαμε την BOOZ–Allen & Hamilton, στην Erdemir την CS Firs Boston, στην τράπεζα Sümerbank την Price Waterhause, στην Petkim την Samuel Montaqu, στην Tüpraş την Chase Manhattan Bank, στα βενζινάδικα της Petrol Ofisi την Solomon Brothers, στην Kardemir  το Department of Employmeny Education and Training (DEET). Δεν περιορίζονται βέβαίως μόνο σε αυτά τα παραδείγματα, οι αριθμοί είναι πολλοί. Για κάθε υπόθεση ιδιωτικοποίησης εμπλέκεται τουλάχιστον μια ξένη εταιρεία συμβούλων επιχειρήσεων. Στην Petkim για παράδειγμα, οικονομικός σύμβουλοι ήταν οι Samuel Montaqu και Deloite Trouche, τεχνικός σύμβουλος η Trichem & Chem Systems.

Δημόσια Οικονομικά Συγκροτήματα (KİT)

Ονομάζονται τα ιδρύματα κι οι οργανισμοί που ανήκουν εξ'ολοκλήρου ή κατά 50,01% στο κράτος και στο οργανωμένο ευρύ σχέδιο ανάπτυξης της χώρας. Πρόκειται για τα βασικά στοιχεία της σχεδιασμένης ανάπτυξης και του κεμαλικού κρατικισμού. Ορίστηκαν ως τέτοια για πρώτη φορά από τον Ατατούρκ και κατάγονται από τη πρώτη περίοδο της Δημοκρατίας 1923-38). Πέρασαν για πρώτη φορά στο Σύνταγμα με το κείμενο του 1962. Θα ήταν σοβαρός αναχρονισμός να θεωρηθούν KİT οι μονάδες παραγωγής που εξασφάλιζαν στρατιωτικές προμήθειες κατά την οθωμανική περίοδο. Ιδρύματα που έχουν σοβαρό μερίδιο στην ανάπτυξη των ανεπτυγμένων χωρών ονομάζονται Κέντρα Δημόσιας Πρωτοβουλίας (CEEP). Τα KİT στην Τουρκία είναι τελείως ιδίας φύσης καθώς αποτέλεσαν επιτυχημένη βάση της κεμαλικής ανάπτυξης. Η ιδιαιτερότητά τους συνίσταται στο ότι αποτελούν στοιχείο της κεμαλικής ολιστικής προσέγγισης στην ανάπτυξης. Όσο ιδιαίτερος είναι ο Κεμαλισμός τόσο ιδίας φύσης είναι και τα τουρκικά Δημόσια Οικονομικά Συγκροτήματα.

Πέρα από την παραγωγή είχαν ως έργο και καθήκον την υλοποίηση έργων και μελετών ωφέλιμων για τη χώρα. Κατανεμήθηκαν γεωγραφικά από τη Μούγλα ως το Καρς κι από το Νιτγιαρμπακιρ ως την Κωνσταντινούπολη ισόρροπα κι αφού προηγήθηκε μελέτη της θέσης που θα γινόταν επένδυση με στόχο οι εργαζόμενοί τους να εργάζονται στον τόπο που ζούσαν. Σκοπός ήταν να προληφθεί προτού ξεκινήσει η εσωτερική μετανάστευση και η δημιουργία KİT χρησιμοποίηθηκε ως μέσον επίτευξης τους στόχου. Όσα KİT άνοιξαν στο μέσον της φτωχης στέπας στην Ανατολία λειτούργησαν σαν οάσεις πολιτισμού: αποτέλεσαν πρότυπα παιδείας με τις εργατικές κατοικίες, τα σχολεία, τα νηπιαγωγεία, τους χώρους πρασίνου και τους κήπους, τις κοινωνικές δραστηριότητες που λάμβανα χώρα.

Τα κέρδη που εξασφαλίζονταν από την παραγωγή συνέβαλαν εν μέρει στον κρατικό προϋπολογισμό, εν μέρει στην αντιμετώπιση λειτουργικών ζημιών που θεωρούνταν έξοδα δημοσίου οφέλους. Προτεραιότητα δίνονταν στην υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων και στην καταβολή πριμ και φόρων στην ώρα τους. Παρείχαν υποτροφίες στα τέκνα τωνεργαζομένων για σπουδές στο εσωτερικό και στο εξωτερικό ώστε να συμβάλουν στη δημόσια εκπαίδευση και να παράξουν τα δικάτους μελλοντικά στελέχη με υψηλά προσόντα. Όπως φαίνεται από τα παραπάνω τα KİT δεν είχαν μόνο οικονομικούς στόχους αλλά ταυτόχρονα και κοινωνικές λειτουργίες. Η έννοια του KİT  ήταν μια εξέλιξη εκτός των συνηθισμένων που επινόησε και παρουσίασε για πρώτη φορά τον κόσμο ο κεμαλισμός. 

Αντιπαλότητα στα KİT

Πρώτα εμφανίστηκε για ιδεολογικούς λόγους με άτομα που έλεγαν ακόμα κι ότι ο κρατισμός είναι "κομμουνισμός". Έπειτα τα KİT άρχισαν να παραχωρούνται ως δώρο, έπαθλο ή φέουδο σε κρατικούς αξιωματούχους. Κατά την περίοδο εκείνη άνοιγαν νέα KİT ενώ η διαχείριση των παλαιών ήταν κακή. Στο τέλος τα πούλησαν σύμφωναμε εντολές που έλαβαν από το εξωτερικό. Το ουσιαστικό "ιδιωτικοποίηση" είναι το όνομα που δόθηκε σε ένα πλιάτσικο ώστε να μειωθούν οι επιδράσεις του.

Η ιδέα των ιδιωτικοποιήσεων πάει πίσω στα 1945 που εισήλθαν οι ΗΠΑ στην Τουρκία. Το έτος εκείνο ιδρύθηκε το Δημοκρατικό Κόμμα (Demokrat Parti) που όριζε εαυτόν ως φιλέλευθερο και φιλο-αμερικανικό. Ερχόμενο στην εξουσία το 1950, περιέλαβε στο πρόγραμμα διακυβέρνησής του την ιδιωτικοποίηση των KİT. Κάθε κόμμα και πραξικόπημα που έγινε κυβέρνηση από το Δημοκρατικό Κόμμα ως τις μέρες μας εξέφρασε την ιδέα των ιδιωτικοποιήσεων σε διαφορετικούς χρόνους και ένταση αλλά ποτέ όμως δεν πέρασε στην πράξη. Αντιθέτως δημιούργησε νέα KİT. Πρωτοβουλίες ιδιωτικοποίησης μπόρεσαν να έρθουν στην επικαιρότητα με την κατάπνιξη των δυνάμεων που θα αντιστέκονταν στις ινήσεις των πραξικοπηματιών της 12 Σεπτέμβρη 1980. Πέρασαν σε στάδιο εφαρμογής μόνο μετά από την προπαγάνδα που κατέληξε να γίνει πλύση εγκεφάλου. Έγιναν βεβαίως και τα δύο κι έτσι σήμερα δεν έμεινε σχεδόν ούτε ένα KİT στην Τουρκία.




 

Από τον ίδιο συντάκτη